İranla bir çox ərəb ölkələri arasında yaşanan ziddiyyətlər getdikcə dərinləşməkdə, özünün daha gərgin mərhələsinə daxil olmaqdadır. Qarşılıqlı ərazi iddiaları, məzhəb savaşı bu gedişlə müharibəyə də səbəb ola bilər.
Məhz belə bir vaxtda Küveytin neft naziri Səəd əl-Bərak bildirib ki, Küveyt və Səudiyyə Ərəbistanı Körfəzdəki “Əl-Dürrə” qaz yatağında müstəsna hüquqlara malikdir. O, bu yatağa iddia edən İranı, ilk növbədə, öz dəniz sərhədlərini müəyyən etməklə iddiasını sübut etməyə çağırıb.
Xatırladaq ki, İran daha əvvəl yataqda payının olduğunu bildirmiş və onun işlənməsi üçün keçən il imzalanmış Səudiyyə-Küveyt sazişini qanunsuz adlandırmışdı. Tehranın bu iddialarını şərh edən küveytli nazir jurnalistlərə müsahibəsində deyib: “Bu yatağın işlənməsi Küveyt və Səudiyyə Ərəbistanının “Əl-Dürrə” sahəsində müstəsna hüququdur və kimin iddiası varsa, sərhədləri demarkasiya etməyə başlamalıdır. Əgər Tehranın buna hüququ varsa, beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olaraq hərəkət edəcək. Qarşı tərəfin dəniz sərhədlərinin dəqiq demarkasiyasına əsaslanmayan iddiaları var”. Əl-Bərakın şərhləri keçən həftə Səudiyyə Ərəbistanı və Küveytin Körfəzdəki "bölünmüş bölgədə" təbii sərvətlərə sahib olduğunu bildirən Ər-Riyadın mövqeyi ilə üst-üstə düşür. Səudiyyə Ərəbistanının dövlət xəbər agentliyi SPA bildirib ki, Krallıq da İrana bölgənin şərq sərhədinin demarkasiyası ilə bağlı Ər-Riyad və Küveytlə danışıqlara başlamaq çağırışını təkrarlayıb. Bunlar hazırda yaxın mütəffiqə çevrilən Rusiya və İran arasında da ziddiyyət yaradır. Belə ki, Rusiya-Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının iclasından sonra Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Bəsrə körfəzində olan 3 adaya iddia etməsi ilə bağlı açıqlama İranın etirazına səbəb olub. Bu bəyanata etiraz olaraq Rusiyanın Tehrandakı səfiri Aleksey Dedov İran XİN-ə çağırılıb. Tehran tələb edir ki, Rusiya sözügedən adaların İrana məxsus olduğunu bəyan etsin. Səfir A.Dedov İranın bu tələbini Moskvaya çatdıracağını bildirib. Qeyd edək ki, Moskvada keçirilən iclasın yekunlarına dair Rusiya-BƏƏ ortaq bəyanatında Böyük Tunb, Kiçik Tunb və Əbu Musa adaları ilə bağlı problemin beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində həllinin vacibliyi vurğulanıb. İran hesab edir ki, bununla bağlı müzakirələrə ehtiyac yoxdur və adalar ona məxsusdur. Lakin Əbu-Dabi bunun əksini iddia edir. Həmin adalarda zəngin neft ehtiyatlarının olması səbəbindən iki ölkə arasında mübahisə də qızışır. Əbu-Dabi bildirir ki, 1971-ci ilədək Böyük Britaniyanın işğalı altında olan bu adalar həmin ildə BƏƏ-yə qaytarılıb. Lakin İran onları işğal edib və Əbu-Dabi bundan sonra Tehranı işğalçı adlandırıb. Bundan əvvəl Çin-Körfəz Əməkdaşlığı Şurasının iclasında da BƏƏ adalarla bağlı haqlı hesab etdiyi mövqeyi ortaya qoymuşdu və bundan sonra Çinin də səfiri İran XİN-ə çağırılmışdı. Hazırda İranla qarşıdurmada ərəb dünyasına Səudiyyə Ərəbistanı liderlik edir. Ümumiyyətlə, Səudiyyə Ərəbistanı və İran arasında regional liderlik uğrunda şiddətli mübarizə gedir. Onilliklər ərzində davam edən düşmənçiliyi şiə-sünni ədavəti daha da ağırlaşdırır. İslamın yarandığı ərazi və monarxiya olan Səudiyyə Ərəbistanı tarixən özünü müsəlman dünyasının lideri kimi aparıb. Lakin 1979-cu ildə İranda İslam inqilabı nəticəsində yeni tip dövlət olan teokratiya yarandıqdan sonra İran bu modeli ixrac etmək niyyətini ortaya qoydu. Son illərdə Səudiyyə və İran arasında ziddiyyətlər daha da dərinləşib. Düzdür, Çinin vasitəçiliyi ilə tərəflər diplomatik münasibətləri bərpa etsələr də, düşmənçilik aradan qalxmayıb. Suriya, Bəhreyn və Yəməndə tərəflərin ziddiyyəti davam edir. İranın tənqidçiləri deyir ki, Tehranın məqsədi Aralıq dənizindən İranadək uzanan ərazini nəzarəti altında saxlamaqdır. Səudiyyənin tərəfində Körfəz dövlətləri yer alıb - BƏƏ, Küveyt və Bəhreyn, eyni zamanda Misir və İordaniya. İran tərəfində isə Tehran və Livanın iranpərəst, hərbiləşdirilmiş Hizbullah təşkilatı tərəfindən dəstəklənən Suriya höküməti durur.
İran və Səudiyyə Ərəbistanı arasında birbaşa toqquşmalar baş vermir, lakin bütün region boyu baş verən hərbi qarşıdurmalarda hərəsi öz təsiri altında olan ortağına dəstək verir. Hələlik Tehranla Ər-Riyad arasında dava proksilər, yəni ortaqlar vasitəsilə gedir. Heç bir tərəf əslində birbaşa müharibə başlamaq üçün səy göstərmir. Tərəflər arasında birbaşa toqquşma baş verməsinin mümkün zonası Körfəz suları ola bilər, çünki oradan hər iki ölkənin dəniz sərhədi keçir. Lakin burada da münaqişənin genişlənməsi risqi böyükdür, çünki ABŞ və Qərb dövlətləri üçün Körfəz üzərindən sərbəst dəniz hərəkəti imkanı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və gəmiçiliklə neft daşımaları üçün həyati əhəmiyyətə malik olan bu marşrutda hər hansı əngəlin yaranması ABŞ-ı həmin münaqişəyə asanlıqla çəkə bilər. Uzun müddətdir ki, ABŞ və onun müttəfiqləri İranı Yaxın Şərqdə sabitliyi pozan amil kimi görür. Bu durmda Bəhreynin ordu komandanı Xəlifə bin Əhməd əl-Xəlifə İrana xəbərdarlıq edərək region ölkələrinə qarşı düşmənçiliyə son qoymasını tələb edib. O, İran hakimiyyətini bölgədə terror törətməkdə və sabiltiyi pozmaqda ittiham edib. Komandan körfəz ölkələrinə qarşı pozuculuq fəaliyyəti ilə məşğul olduğu üçün Tehran rejiminə etibar etmədiklərini vurğulayıb. O, İran hakimiyyətini davam edən düşmənçilik siyasətinə son qoymağa çağırıb: “Körfəz İqtisadi Əməkdaşlıq Şurası ölkələri İrana müxtəlif yollarla cavab verə bilər və biz bütün variantlara hazırıq”. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası baş katibinin siyasi məsələlər üzrə köməkçisi, tanınmış politoloq Əbdüləziz Aluvayşeq İranın destruktiv regional siyasətindən bəhs edərkən qeyd edir ki, İraq, Suriya, Livan və Yəmənə müdaxilələr bu ölkələr üçün dağıdıcı olmaqla yanaşı, İrana da baha başa gəlib: “Bu siyasət Tehranın nüfuzunu artırmaq əvəzinə, İranın beynəlxalq nüfuzunu aşağı salıb və ərəb dünyası ilə münasibətlərini korlayıb. Daxili auditoriya üçün daha önəmlisi odur ki, bu yanlış xarici siyasət kursu İran xalqını layiqli həyat səviyyəsinə malik olmaq üçün lazım olan resurslardan məhrum edib. Qonşuları kimi böyümək əvəzinə, iranlılar həyat standartlarının durğun olduğunu gördülər. koronavirusdan sonra Körfəz dünyanın ən sürətlə inkişaf edən regionu olub, İran isə bu tendensiyanın qarşısını alıb. 2022-ci ildə Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri orta hesabla 6,4 faiz artım tempi ilə inkişaf edib və onların ümumi daxili məhsulu ilk dəfə olaraq 2 trilyon dolları keçib. Dünya Bankının məlumatına görə, İranda 2022-ci ildə nominal ÜDM cəmi 407 milyard dollar və ya Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının 20 faizi həcmində olub. Adambaşına düşən gəlir isə daha acınacaqlıdır. Belə ki, 84 milyon əhalisi olan İranda adambaşına düşən ÜDM 2022-ci ildə 4,809 dollar təşkil edib ki, bu da Körfəz Əməkdaşlıq Şurası dövlətlərində adambaşına düşən orta gəlirin 15 faizindən azdır. Yaxın Şərq xalqları, o cümlədən iranlılar enerjilərini sonsuz və nihilist müharibələr əvəzinə, sülhün əldə edilməsinə və rifaha nail olmağa yönəltdikdə, sülh və inteqrasiya olmasa da, gərginliyin azaldılmasının bəhrəsini görəcəklər. İran son dörd onillik ərzində öz resurslarını tükətmiş, xalqlar arasında düşmənçilik və nifrət toxumu səpmiş bir dövlət olub”.
Tahir TAĞIYEV
