Məlum həqiqətdir ki, İranda hələ də Azərbaycan dilində bir dənə də olsun məktəb yoxdur. Azərbaycan dilinin sıxışdırılması nəticəsində İranda azərbaycanlıların danışdığı Azərbaycan türkcəsi ədəbi komponentini itirir, məişət dilinə çevrilir. Molla rejiminin qorxusu Azərbaycan dilinin güclənməsindəndir.
Azərbaycan dilinin inkişafı soydaşlarımız arasında yenidən öz kimliyinə geri dönüş deməkdir və əslində, bu proses başlayıb. Lakin bu fonda müəyyən xoşagəlməz hallar da müşahidə olunur. Belə ki, son vaxtlar farsdilli sosial mediada bir çox istifadəçinin Təbrizlə bağlı paylaşdığı xoşagəlməz və mənfi sözlər mübahisə mövzusu olub. Bəzi istifadəçilər Təbrizə getdiklərin zaman hər kəsin Azərbaycan türkcəsində danışmasından və yerli sakinlərin onlarla farsca danışmamasından şikayət edirlər. Zəncanda yaşayan mədəni fəal Ruzbeh Səadəti bildirir ki, Tehran mərkəzdəki toplumun kimliyini, dilini və hətta qayğı və arzularını İranın digər bölgələrinə də köçürmək istəyir, ancaq Təbriz buna müqavimət göstərir. Təbrizlə bağlı mənfi paylaşımlar keçən həftələrdə 35 saniyəlik bir videonun “Twitter” və “Instagram” kimi sosial şəbəkələrdə yayılmasından sonra artmağa başlayıb. Son illərin trendi olan amerikalı rejissor Ves Anderson tərzinə uyğun çəkilən qısa video sosial şəbəkələrdə “Təbrizdə bir cümə səhəri” başlığı ilə paylaşılıb. Ruzbeh Səadəti bu xüsusda “Amerikanın Səsi”nə açıqlamasında qeyd edir: “Bu dəfə bir video ilə başladı. Anderson adında bir rejissoru təqlid edən bir video. O video Təbriz haqqında idi, ancaq elə də Təbrizi göstərmirdi... Bu videonun əsas məsələsi budur ki, orada Təbriz bir az gözəl görünür. Nə zaman ki, Azərbaycan və Təbriz, ya türklük gözəl şeylərlə, modern və şıx elementlərlə birləşdirilir, buna təpki göstərirlər. O videodan sonra bəzi etirazlar başladı, hücum etdilər. Bir kəsim başladı xatirələr yazmağa. Yazdılar ki, Təbrizdə bizimlə belə davrandılar. Bir kəsim də türkləri hədəf aldı”. Səadəti həmin videonun Təbriz haqqında mənfi görüşlərin yenidən paylaşılmasına bir bəhanə olduğunu önə çəkir: “Bu video bir bəhanə idi ki, keçən aylarda olan mənfi görüşlərin hamısı onun altına yığışdı. Öncələr də Təbrizə qarşı belə təpkilər var idi. Ümumilikdə qeyri-türk bölgələrdə Təbrizə belə bir baxış vardır. Bunun bir azı da təşkil olunur. Yəni bu baxışın bir hissəsi media və hakimiyyət tərəfindən təşkil olunur”. Ruzbeh Səadətinin fikrincə, Təbrizlə bağlı bəzi fərdi davranışlar planlı bir şəkildə ümumiləşdirilir və bütün Təbriz sakinlərinin xüsusiyyəti kimi göstərilir. Onun sözlərinə görə, elə türk şəhərlərində də Təbrizə bu baxış ola bilər: “Bu baxış obyektivlik əsasında yaranmış bir şey deyil, ümumilikdə təbliğat əsasında yaranıb. Əlbəttə, bəzi davranışlar və rəftarlar Təbrizdə var ki, ayrı yerlərdə də var. Amma bu məsələ heç zaman İranın başqa yerlərində ümumiləşdirilmir. İranın heç yerində bir şəxsi rəftar və bir şəxsi təcrübəni şəhərin tamamına ümumiləşdirmirlər. Bunu sadəcə Təbriz üçün və ümumilikdə Azərbaycan üçün edirlər. Təbrizi də bütün türklərlə ümumiləşdirirlər. Məsələn, biri Yəzd şəhərinə gedib pis bir təcrübə yaşasa, bunu heç zaman bütün yəzdlilərə bağlamır. Bu ümumiləşdirmə məsələsi sadəcə Təbrizə qarşı var”.
Bəzi sosial media istifadəçiləri Təbrizdə insanların onlarla farsca danışmadığını, hətta yerli sakinlərdən ünvan soruşduqlarında əhalinin onlara ancaq Azərbaycan türkcəsində cavab verdiyini irəli sürürlər. Səadəti Təbriz sakinlərinin türkcə danışmaqda israrlı olduqlarını, ancaq bu xüsusda bəzi iddiaların şişirtmə olduğunu deyir: “Təbrizdə türkcə danışmaqda israr var, amma bu həddə ümumiləşdirmək olmaz. Mən yazılanlara inanmıram. Çünki bu son illərdə o qədər tətbiq gəlib ki, insanlar ümumiyyətlə heç ünvan soruşmur. Soruşsalar da, Təbrizdə mütləq biri tapılacaq ki, farsca cavab versin. Amma doğrudur, bu rəftar Təbrizdə var. Başqa yerlərdə də var. Məsələ budur ki, heç kəs bunu araşdırmayıb ki, məsələn Muğanda hamı farsca ünvan verir, ancaq Təbrizdə heç kəs vermir... Bu iddiaların əsas hədəfi Təbrizdir. Çünki Təbriz türklər üçün bir qaladır. Yəni Təbriz bizim kimliyimizin, türklüyün əsas səngəridir. Onların zehnində təsvir edilən Təbriz budur. Yəni Təbriz transformasiya olunmur onların nəzərində”. Ruzbeh Səadətinin sözlərinə görə, Tehran mərkəzin kimliyini, dilini və hətta qayğı və arzularını digər bölgələrə də köçürmək istəyir, ancaq Təbriz buna müqavimət göstərir: “Tehran, yəni mərkəz hər zaman özünü kənarda yenidən inşa etmək istəyir. Kənar deyəndə, yəni İranın bütün qeyri-fars bölgələrində. Bu yenidən inşa məsələsi bütün sahələrdə var. Yəni mərkəz həm dilini, həm mədəniyyətini və hətta qayğılarını kənarda inşa etmək istəyir. Mərkəz deyəndə, həm dövləti nəzərdə tuturam, həm toplumu. Yəni mərkəzdə bir kəsim var ki, keçmişlərindən tutun gələcəyə qədər və hətta gələcəyə olan baxışlarını və arzularını və qayğılarını kənarda da görmək istəyirlər. Yəni, mərkəz gözləyir ki, məsələn Zahidanda yaşayan birinin qayğıları elə Tehrandakı orta sinifin qayğıları olsun. Amma, məsələ budur ki, bunu Təbrizdə edə bilmirlər. Ən azından istədikləri kimi edə bilmirlər”. Ruzbeh Səadəti əlavə edir ki, Təbrizdə həmişə mərkəzə qarşı bir müqavimət olub: “Təbriz hər zaman siyasi mənada mərkəzin qarşısında bir ağırlıq sayılıb. Onlar Təbrizi özlərində əridə bilmirlər. Təbrizə olan təpkiləri ona görədir. Təbriz simvolik olaraq onların nəzərində fəth olunmur və buna görə də, Təbrizdə Tehranla, mərkəzlə fərqli gördükləri hər şeyə təpki göstərirlər”.
Xatırladaq ki, İran hakimiyyəti həm şah dövründə, həm də İslam respublikası dövründə azərbaycanlıların öz ana dilində təhsil almasına müxtəlif formalarda qarşı olub. Halbuki, bir millətin milyonlarla nümayəndəsinin yaşadığı ölkədə həmin millətin dili rəsmi dil olaraq tanınmalıdır. İranda fars dilinin tam şəkildə tətbiq olunmasına baxmayaraq, azərbaycanlılar evlərdə də olsa, öz dillərini qorumağa çalışırlar. Hətta Təbriz şəhərində insanların fars dilində danışması müsbət qarşılanmır. Texnologiyanın inkişaf etməsi ilə son dövrlərdə İranda azərbaycanlılar texnoloji imkanlardan faydalanaraq öz dillərini inkişaf etdirirlər. Bu da İran rejimini getdikcə daha çox narahat edir.
Tahir TAĞIYEV
