ABŞ və Rusiya arasında dərinləşən ziddiyyət fonunda son günlərdə Vaşinqton-Pekin münasibətlərində ziddiyyətlərin dərinləşməsi müşahidə edilir. Hətta tərəflərin bir-birini hərbi güclə hədələməsi halları da əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Belə bir vaxtda yayılan məlumata görə, Çin və ABŞ donanmasının hərbi gəmiləri Tayvan boğazında üz-üzə gəlib.
Qeyd edilir ki, Çin hərbi gəmisi yüksək sürət əldə edərək “USS Chung-Hoon” hərbi gəmisinə 150 metrdən az məsafədə yaxınlaşıb. Nəticədə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmisi kursunu dəyişmək və sürəti azaltmaq məcburiyyətində qalıb. Artan gərginliyə rəğmən, Çin bəyan edir ki, Birləşmiş Ştatlarla dialoqun tərəfdarıdır. Lakin Çinin müdafiə naziri Li Şanqfu Sinqapurda təhlükəsizliyə həsr olunmuş konfransda Vaşinqtonla açıq qarşıdurma ehtimalını bütün dünya üçün dözülməz fəlakət adlandırıb. Şanqfuya görə, sistemlər arasında fərqlərə baxmayaraq, ABŞ və Çin ortaq maraqlar və əməkdaşlıq üçün əsaslar axtarmalıdırlar. Buna baxmayaraq, o, ABŞ və onun müttəfiqlərini Sakit okean bölgəsində sabitliyi pozmaq cəhdində ittiham edib. Nazir dediklərinə misal olaraq bu günlərdə Çin hərbi gəmisinin Tayvan boğazında Kanada ilə birgə təlimlərdə iştirak edən Amerika gəmisi ilə az qala toqquşacağını xatırladıb. O, Çinətrafı sularda ABŞ-la Kanadanın təlimlər keçirməsini təxribat adlandırıb və bəyan edib ki, əgər Vaşinqton vəziyyətin gərginləşməsini istəmirsə, onda hərbi gəmilər Çinin maraq zonası olan sulardan çıxarılmalıdır. Bu, mart ayından bəri nazir postunda olan Li Şanqfunun ən geniş çıxışı sayılır. Bir neçə gün əvvəl o, amerikalı həmkarı Lloyd Ostinlə birbaşa danışıqlar üçün görüşdən imtina edib. ABŞ-ın müdafiə naziri Lloyd Ostin deyib ki, Çin Tayvan iddialarından əl çəkməlidir. O qeyd edib ki, əgər Çin Tayvana qarşı hərbi əməliyyatlara başlasa, bu dünya iqtisadiyyatı üçün fəlakət ola bilər. Nazir əlavə edib ki, onun ölkəsi Tayvanın müstəqilliyini dəstəkləyir. Qaldı dialoqa, Ostin bunun hər zaman mümkün olduğunu vurğulayıb: “Məsuliyyətli liderlər üçün, dialoq üçün ən uyğun vaxt hər andır. O an indidir. Dialoq əylənmək deyil, zərurətdir”. Xatırladaq ki, Çin Tayvanı öz ərazisinin bir hissəsi sayır. Mart ayında nazir postuna təyin edilən Şanqfu isə Rusiyadan “Su-35” qırıcı təyyarələri və raket sistemləri almada iştirak etdiyi üçün 2018-ci ildən ABŞ-ın sanksiyaları altındadır.
Bu vəziyyətdə ABŞ rəsmilərinin vaxtaşırı Tayvana səfərləri Çini hiddətləndirir. ABŞ-ın Tayvana artan hərbi yardımları, güclənin ticari-iqtisadi əlaqələr Çinin etirazlarını artırır. Çin Tayvan məısələsini hərbi yolla həll edəcəyini istisna etmir. Lakin ABŞ prezidenti Co Bayden ABŞ ordusunun Tayvanı Çinin mümkün hücumundan qoruyacağını bildirib. Amma Si Cinpin 2012-ci ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra Pekinin xarici siyasəti nəzərəçarpacaq dərəcədə aqressivləşib. Çin Cənubi Çin dənizində hərbi bazalar inşa edib. Çinin hərbi güclənməsi ölkənin indi Amerikadan daha çox döyüş gəmisinə sahib olması deməkdir. Tayvanla mümkün “birləşməni” gözləməyə hazır görünən sələflərindən fərqli olaraq, Si Cinpin bu məsələni “nəsildən-nəslə ötürülə bilməyən” tarixi missiya adlandırıb. ABŞ-da da münasibət dəyişib. Vaşinqtonda siyasi qüvvələrinin hamsının arasında razılaşmanın mövcud olduğu yeganə məsələ Çinin qarşıdurma üçün getdikcə daha təhlükəli rəqibə çevrilməsidir. Donald Tramp dövründə Çin mallarına tətbiq edilən tariflər Bayden administrasiyası tərəfindən qorunub saxlanılıb. Həm Tramp, həm də Bayden administrasiyası Tayvanla əlaqələrini genişləndirib. Bayden ABŞ-ın rəsmi “strateji qeyri-müəyyənlik” siyasətindən uzaqlaşaraq Çinin işğalı halında Tayvanı müdafiə etmək üçün ABŞ-ın mübarizə aparacağını üç dəfə bildirib. Lakin ABŞ-ın müdafiə naziri Lloyd Austin Tayvan üzərində silahlı münaqişənin fəlakətli olacağını söyləyərək, Çini adaya münasibətdə status-kvonu saxlamağa çağırıb. Sinqapurda Şanqri-La Dialoq müdafiə konfransında çıxış edən Ostin Vaşinqtonun azad və açıq Hind-Sakit Okean baxışına ölkəsinin sadiq qaldığını açıqlayıb. O, prezident Co Baydenin Pekinlə münaqişədən qaçmağa üstünlük verdiyini iddia edib, lakin status-kvonu dəyişdirmək üçün istənilən səylərə qəti şəkildə qarşı çıxacağını söyləyib: “Səhv etməyin: Tayvan boğazında münaqişə dağıdıcı olardı. Buna görə də biz sülh və sabitliyi qoruyub saxlamaqda qərarlıyıq”. Ostin ABŞ-ın yeni Soyuq Müharibə axtarmadığını bildirib. Ostin daha sonra bəyan edib ki, Vaşinqton Şərqi Çin dənizindən Cənubi Çin dənizinə, Hind okeanına, o cümlədən Yaponiya, Cənubi Koreya, Filippin, Avstraliya və digərləri də daxil olmaqla, uzun bir regional tərəfdaşlar siyahısı ilə koordinasiya və birgə hərbi təlimləri gücləndirəcək. Ekspertlər isə qeyd edir ki, Çinin güc tətbiq etməsi təkcə Tayvan üçün deyil, Çinin özü üçün də faciə ola bilər. Bu, hər tərəfdən kütləvi insan tələfatına, tayvanlılarla Çin əhalisi arasında daimi uçurumlara və Çinin onilliklər boyu inkişafını təhlükə altına alan qlobal iqtisadiyyatın çökməsinə gətirib çıxaracaq. Elə Qərbi də yaxşı heç nə gözləmir. Xüsusən də Rusiya ilə ziddiyyətə Qərb Ukrayna üzərindən böyük resurslar sərf edir. Bu şəraitdə Çinlə qarşıdurmaya sürüklənmək həm Qərb, həm də dünya üçün böyük fəalkət deməkdir. Çin Tayvanın özünün ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu bildirir. Xatırladaq ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Çində Mao Tze Dunun rəhbərlik etdiyi kommunistlər Çan Kayşinin liderliyindəki Koumintan qüvvələrinə qalib gələrək Çin Xalq Respublikasının yaradıldığını elan ediblər. “Vahid Çin” prinsipinə əsaslanan Çin Xalq Respublikası Tayvandakı qondarma “Çin Respublikası”nın mövcudluğunu qəbul etmir və adanın Çin Xalq Respublikasının tərkib hissəsi olduğunu bildirir.
Nahid SALAYEV
