“Arazı ayıra bilmədilər, Kürlə doyura bilmədilər” rubrikasında 1936-cı ildən bu yana İran adlandırılan ölkədə köklü yaşayan türk tayfaları, etnik qrupları barədə danışacağıq. Burada yaşayan türklərin sayı barədə dəqiq rəqəmlər ortada yoxdur.
Bir çox hallarda ortaya təhrif edilmiş rəqəmlər atılır ki, bunları da təhlil etdikdə tamamilə əsassız olduğunu görürsən. Molla-fars rejimi, ondan əvvəl Pəhləvi hakimiyyəti azərbaycanlılar da daxil olmaqla burada yaşayan türklərin sayını azaltmağa cəhdlər edib, etnik türk tayfalarını farsların içində əritməyə çalışıblar. Amma qayım-qədim türk tayfaları, türk elləri nə milliyyətindən, nə dilindən, nə dəyərlərindən dönüb, nə də adlarından imtina ediblər.
İran adlanan ölkədə türklərinin əhalinin çox hissəsini təşkil etdiyini yazırlar. Bəziləri qeyd edir ki, orada türklərin sayı 37 milyon nəfərdir.
Məlumatlara görə, İrandakı türkdilli xalqlar əsasən üç böyük bölgədə yaşayırlar. İranın şimalında, şimal-qərb və mərkəz və cənubunda yerləşən əyalətlərdə. İranın şimal-qərb bölgələrindəki əyalətlər tarixi Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşir. Şimal-şərq bölgəsində yerləşən əyalətlər, tarixi Afşaryurd və Türkəmənçölü ərazilərindədir. İranın mərkəzində və cənubunda olan və türkdilli xalqların yaşadığı əyalətlər Qaşqayyurd bölgəsinə şamil olunur.
Cənubi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlılar tarixi Azərbaycan bölgələri ərazisində, həmçinin ondan kənarda, İranın digər əyalət və bölgələrində yaşamaqdadırlar. Bunlar Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan, Qəzvin, Həmədan, Mərkəzi, Gilan, Kürdüstan, Kirmanşah, Əlburz, Tehran və Qum bölgələridir.
İnternet resurslarında gedən məlumatda bildirilir ki Güney azərbaycanlıların sayı 1998-ci ildə, ethnologue saytının təxmini hesablamasına görə, 23,5 milyon nəfər olub. Bu gün isə 30-35 milyon nəfər olduğu qeyd edilir.
Bu ölkədə qaşqaylar da daxil olmaqla bir sıra türk tayfaları yaşayır ki, onlar barədə sizə məlumat verəcəyik.
Bayaq qeyd etdik ki, türklərin sayı get-gedə az göstərilir və gerçək sayları rejim tərəfindən açıqlanmır. Türk ellərinə keçməmişdən əvvəl maraqlı bir faktı qeyd etmək istəyirik. İnternet resurslarında gedən məlumata görə, İranın hər on ildən bir keçirilən əhalinin siyahıya alınması prosesində insanların milliyətinə görə hesablanması nəzərdə tutulmur. Bu səbəbdən İranda ayrı-ayrı xalqların say tərkibi barəsində rəsmi məlumat yoxdur. Məlumatlara görə, ABŞ İranda 1956-cı ildə keçirilən əhalinin siyahıya alınmasını millətlərin sayı göstərilmədiyindən etibarlı saymır. Azərbaycan türklərinə gəlincə, yenə də deyək ki, bizlər orada yerli əhali olmağımıza və say etibarı ilə üstün olmağımıza baxmayaq bizim sayımız düzgün ifadə olunmur.
Burada rejimin məqsədi odur ki, millətləri öz mənfur dəyirmanında üyüdüb manqurtlaşdırsın, amma yüz ilə yaxındır ki, fars-şovinistləri bunu bacara bilməyiblər.
Bəzi mənbələrə görə, farslar İran əhalisinin 50 faizini təşkil edir. Başqa qaynaqlarda isə farsların nüfusu yüzdə 45 dən aşağı göstərilib. Mənbələrə görə, farslardan sonra azərbaycanlılar və digər türkdilli xalqlar İran əhalisinin 25 – 37, kürdlər 8, bəluclar 3, ərəblər 3, türkəmənlər 3 faizini təşkil edir. Bunlar dəqiq olmayan məlumatlardır.
Orada yaşayan türk xalqlar, tayfalar, etnik qruplar barədə elmi ədəbiyyatda məlumatlar çoxdur. İran adlandırılan ölkədə Bayatlar, Şahsevənlər, Qarapapaqlar, Qacarlar, Ayrumlar, Qaradağlılar,
Bıçaqçı eli, Tərəkəmələr, Padarlar, Qaradağlı eli, Toxmaqlu, Beydilili, İlyasxanlı, Bayburdlu, Qaradağlı və başqa tayfalar var. Eyni zamanda , Xorasan türkləri, türkmənlər, Əfşarlar, Xələclər, Qaşqaylar, Ağaçəri tayfaları öz dillərini, mədəniyyətlərini, folklorlarını qoruyurlar. Doğrudur, bunların təbliğatına fars-molla rejimi çox ciddi maneələr törədir, amma türklər öz milli kimliyindən keçmir, imtina etmir.
Bu tayfaların əksəriyyəti barədə çoxlarımızın məlumatı var. Amma elə tayfalar var ki, onlar haqda geniş danışılmayıb. Məsələn, götürək elə Ağacəri elini. Çoxumuzun bu barədə elə də geniş məlumatımız yoxdur.
Tədqiqatçılara görə, Ağacəri eli indiki İranda yaşayan türkdilli tayfadır. Məlumata görə, Səlcuqlar, monqollar və qaraqoyunlular dövründəki hadisələrdə fəal iştirak ediblər və V əsrdə Azərbaycana gəliblər. Tarixçi Rəşidəddin ağacərilər haqqında məlumat verib.
Beşinci əsrdə ağacəri eli Volqa çayının ətrafında və Qıpçaq düzənliklərində yaşayırdı. Mahmud Qaşqarlı "Divanü Lüğat-it-Türk"də onları 24 Oğuz Türk qəbiləsindən biri adlandırıb. Onlar sonradan indiki İran, Anadolu və Qara dənizin şimalına köçüblər. İranda onlar Şərqi Azərbaycan, Zəncan, Həmədan və Xuzistan ostanlarında yaşayırlar. “Ağacəri” adı (“ağac ərləri”, “orman insanları”) özü-özlüyündə tarixi qədim olan bir etnonimdir. Türkiyə tarixçisi Zəki Vəlidi Toğanın yazdığına görə, 460-cı ildə Xəzər ölkəsində Azərbaycana Ağacəri adında bir boy gəlib. Daha sonra biz Ağacəri adına Anadolunun Maraş dağlarında Avşar və Bayatların qonşuluğunda rast gəlirik. 1246-cı ildə həmin bu Ağacərilər Elxanlı sərkərdəsi Baycu noyonla çarpışmışlar. Ağacərilərin başqa bir bölüyü isə uzun illər Ərdəbil yaxınlığındakı Xalxalda hakim olmuşlar. Qəzvinin ünlü Ələmut qalasının (“qartal yuvası”) Hülaku xan tərəfindən fəthinə Ağacəri eli də qatılmışdır.
Ağacəri elinin adına Qaraqoyunluların və Ağqoyunluların tərkibində də rast gəlinir. Minorski Ağacəri elini Kohgiluyə Lurlarının tərkibində göstərsə də, Ağacəri elinin Türklərdən ibarət olduğunu söyləmiş və tirələrini sadalamışdır: Avşarlar, Cağataylar, Bəydililər və Qarabağlılar. Ağacərilərin ən azından bir hissəsinin (xüsusən Avşar adlı tirələrinin) keçmişdə bir zamanların qüdrətli Oğuz boyu olan Xuzistan Avşarlarının 1596-1597-ci illərdəki üsyandan sonra I Şah Abbas tərəfindən pərən-pərən salınmış Kohgiluyə bölgəsindəki qolundan törədiyini güman etmək olar. Ağacəri elinin Qaşqayların Kəşküli bölüyü ilə də bağlılığı təxmin edilir, çünki, hər ikisinin tərkibində eyni adlı Bəydili və Cama Bozorqi adlı tirələr var.
1820-ci illərdə Ağacəri eli Xuzistan ərazisində Behbahan şəhəri ətrafına bu şəhəri Bəxtiyarilərdən, Boyer Əhmədilərdən və başqa köçərilərdən qorumaq üçün köçürülmüşlər. Ağacəri Türklərinin bir qismi zamanla İrandilli qövm olan Boyer Əhmədilərə qarışmış və həmin qism bu gün Ağayi adı ilə tanınır. 1913-cü ilə aid bilgilərə görə Behbahandakı Ağacərilərin sayı 2,000 ailə qədər olmuşdur. Tirələri bunlardır: Bəydili, Avşar, Cağatay, Ağbaği, Şeri, Lur Zaban, Baseri, Cama Bozorqi, Tiləkü, Deyləmi, Gəştil və Davudi. Ağacəri elindən bir çoxları İran adlanan ölkənin güneyindəki Abadan, Bəndər Mahşəhr və öz adlarını daşıyan Ağacəri şəhərinə köçüb və hazırda neft sənayesi başda olmaqla müxtəlif peşələrdə işləməkdə və şəhər həyatı sürməkdədirlər.
Ağacəri eli barədə vaxtilə Azərbayan Sovet Ensklopediyasında məlumat verilib.
Güney Azərbaycan da daxil olmaqla, İran adlanan ölkənin digər yerlərində tarixən mövcud olan türk elləri, türk qrupları çətinliklə də olsa bu gün öz varlıqlarını qoruya bilirlər. Molla rejiminin türk xalqını öz içində əritmək siyasətini dərindən anlayan türklər öz varlıqlarını qorumaq üçün mübarzə aparırlar.
Növbəti yazılarda başqa türk elləri barədə də ətraflı danışacağıq.
Əzizim suda yandı, Sel gəldi, su dayandı, Eşq oduna su səpdim, Alışdı, su da yandı;
Əzizim daşa çalar, Su özün daşa çalar, Yemə namərd çörəyin, Qayıdar başa çalar.
Türk ellərindən əsib gələn bu bayatılar bu böyük xalqın zənginliyinin bir örnəyidir. Hər türk qövmü öz dilinə sadiqdir və soyunu, adını yaşadır...
İradə SARIYEVA
