İran prezidenti İbrahim Rəisi parlamentə büdcə qanun layihəsini təqdim etdikdən sonra bu il ölkə üçün inflyasiyanın artması ilə bağlı proqnozlar bəzi deputatlar və iqtisadi ekspertlər tərəfindən gündəmə gətirilir.
İranın Şərqi Azərbaycan vilayətinin Bostanabad şəhər nümayəndəsi Qulamrza Nuri Qızılca bu xüsusda bildirib ki, İbrahim Rəisi kabinetinin büdcə qanun layihəsi inflyasiya xarakterli olduğundan, bu il insanlar üçün dolanışıq baxımından çətin bir il olacaq: “Bu ilin büdcəsi acınacaqlı vəziyyətdədir, iqtisadiyyatda tənəzzülə səbəb olacaq inflyasiyanı yüksəldən büdcə qanun layihəsi olduğundan, praktiki olaraq heç bir göstəricini yaxşılaşdırmayacaq və keçmiş vəziyyəti davam etdirəcək”.
Nuri Qızılca Nazirlər Kabinetini də tənqid edib və bildirib ki, nə parlament nazirlərin impiçmentinə ciddi yanaşır, nə də prezident hökumət kabinetinin təşkilində daha bacarıqlı və səmərəli insanlardan istifadə edir. Ölkənin iqtisadi vəziyyətini, prezident İbrahim Rəisi hökuməti və onun kabinetinin fəaliyyətini tənqid edənlər təkcə bir neçə parlament nümayəndəsi ilə məhdudlaşmır. İndi əksər tənqidçilər hökumətin büdcə qanun layihəsinin inflyasiya xarakteri daşıdığını vurğulayır. “Ticarət” qəzeti hökumətin büdcə qanun layihəsi haqqında yazır: “Hazırda qeyri-hökumət təşkilatlarının, o cümlədən media, dini təbliğat və ordu büdcəsi olduqca artıb. Hazırda böyük böhranlarla üzləşən İranın büdcə qanun layihəsinin bunları nə cilovlamaq, nə də həll etmək imkanı var, çünki rəsmilərin əksəriyyətinin iradəsi həmin böhranlara üstünlük vermək yönündə deyil”. Hökuməti tənqid edənlər büdcə qanun layihəsini və onun inflyasiyaya səbəb olan rolunu tənqid edərək, insanların, xüsusən də orta və aşağı təbəqənin məişət şəraitinin pisləşməsi ilə bağlı xəbərdarlıq etsələr də, hökumət bunlara qarşı heç bir addım atmır. Bu vəziyyətdə son zamanlar dolların məzənnəsi kəskin artıb, İranın milli valyutasının dəyəri rekord dərəcədə devalvasiyaya məruz qalıb. Iran Statistika Mərkəzinin yayımladığı məlumata görə, inflyasiya səviyyəsi 53,4%-ə çatıb. Bu vəziyyətdə son məlumatlara əsasən, İranda qırmızı ətin qəfil bahalanması ictimaiyyəti qəzəbləndirib. Tehran sakinləri sümüksüz qoyun ətinin kilosunun 5 milyon riala və ya 10 dollara satıldığını bildirir. Bu, son həftələr ərzində 10 faizədək artım deməkdir. Yarırəsmi ILNA xəbər agentliyi bu yaxınlarda yazırdı ki, son bir ildə qırmızı ət 90 faizədək bahalaşıb. Yəni ət dolanışığı çətin keçən iranlıların çoxu üçün əlçatmaz təama çevrilməkdədir. Son həftələr milli valyuta rial dəyərsizləşdikcə digər ərzaq məhsulları, o cümlədən çörək, süd məhsulları, bitki yağı da bahalaşıb. Rial fevralın 20-də ABŞ dollarına qarşı rekord həddə ucuzlaşıb, məzənnə 501 min 300 rial olub. İranlıların çoxu qiymət artımına görə ultra-mühafizəkar prezident İbrahim Rəisi hökumətini günahlandırır. 2021-ci ildə hakimiyyətə gəlmiş Rəisi ABŞ sanksiyaları, illərin yanlış idarəçiliyi altında əzilən iqtisadiyyatı dirçəltmək vədi vermişdi. Ancaq Rəisi vəzifəyə keçəndən Qərblə 2015-ci il nüvə sazişini canlandırmağı hədəfləyən danışıqlar səngiyib. Həmin saziş Tehranın həssas nüvə fəaliyyətini məhdudlaşdırması qarşılığında beynəlxalq sanksiyaların qaldırılmasını nəzərdə tuturdu. Bu isə İranda iqtisadi vəziyyəti pisləşdirib, iranlıların çoxunu yoxsulluğa sürükləyib. Hökumətə qarşı etirazların amansızlıqla yatırdılması, Ukraynada müharibə aparan Rusiyanın döyüş dronları ilə təchiz olunması isə Tehranı daha da təcrid vəziyyətinə salıb. Belə vəziyyətdə xalqın qəzəbindən ehtiyat edən rəsmilər qiymət artımını inkar etməyə çalışıblar. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin rəsmisi Məsud Əmrullahi bildirib: “Qırmızı ətin bahalanması barədə yazılanlar kiberməkanda neqativ mühit yaratmaq səylərinin nəticəsidir”.
Tehranda bələdiyyə rəsmisi Əyub Fesahat isə qoyun ətinin 5 milyon riala satılmasını inkar edib. Onlarla iranlı onun dediklərini təkzib edib, supermarketlərdən ətin bahalandığını göstərən fotolar paylaşıblar. İctimai qəzəbin qızışdığı bir dönəmdə hakimiyyət fevralın 20-də “Sazandegi” qəzetini bağlayıb. Həmin gün qəzetin manşet yazısı “Ət qiyamı” adlanırdı. Daha öncə də hökuməti tənqid etmiş qəzet “saxta kontent” yaymaqda, “ictimai rəyi pozmaq”da ittiham olunub. Qəzetin baş redaktoru Əkbər Montacabi media orqanının məhz gözəgirən başlığına görə hədəfə alındığını düşünür. Montacabi bildirib: “Belə eşitdik ki, prezident və hökumət üzvləri “Ət qiyamı” başlığından qeyzləniblər. Nəticədə təhsil naziri idarə heyətinin qəzeti bağlamasını istəyib”. “Hammihan” qəzeti isə redaksiya məqaləsində yazıb ki, “Sazandegi”nin bağlanmasına hökumətin qəzəbi səbəb olub: “Hökumət əhalinin problemlərini həll edə bilmir, vədlərini yerinə yetirməyə heç yaxın düşməyib, acığını çıxarmağa günah keçisi tapmalıydı”. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi bu durumda ətin bahalanması ilə mübarizə planını açıqlayıb. Nazirlikdən Əmrullahi deyib ki, qanunu pozanlar cəzalandırılacaq. Ancaq detalları açıqlamayıb. O, ətin ortalama qiymətinin 2 milyon 800 min – 2 milyon 950 min rial olduğunu deyib. Tehrandan anonimlik şərtilə danışan bir jurnalistin “Fərda” radiosuna dediyinə görə, iranlılar getdikcə artan qiymətlər ucbatından əsas ərzaqları, o cümlədən meyvə ala bilmirlər: “O gün bəzi şeylər almağa çıxdım. Axırıncı bazarlıqla müqayisədə qiymətlər artmışdı, hər şeyi ala bilmədim. Getdikcə daha çox adam belə durumla üzləşir”. Son illər İranda bahalanma, işsizliyin artması, yoxsulluq müəllimlərin, təqaüdçülərin, avtobus sürücüləri və digər işçilərin küçə etirazlarına səbəb olub. Ötən sentyabrda isə hicab qaydasını pozmağa görə saxlanmış gənc qadının polisdə ölümü ölkə boyunca etirazlara səbəb olub.
Samirə SƏFƏROVA
