İran rejiminin yarıtmaz sosial-iqtisadi siyasəti bu ölkədə əhalinin durumunun daha da ağırlaşmasına, xalq etirazlarına yeni təkan verməkdədir. Artıq rəsmi dairələrdə də vəziyyətin ağırlığından şikayətlənənlərin sayı artır. Urmiyə şəhərinin İran parlamentindəki nümayəndəsi Ruhullah Həzrətpur bu fonda ölkə idarəçilərinin səmərəsizliyini tənqid edərək, İranın mövcud durumunun böhran xarakteri daşıdığını bildirib.
Həzrətpur parlamentdəki çıxışında ölkənin kritik vəziyyətdə olduğunu bildirərək, iqtisadi vəziyyətin pisləşməsini və milli valyutanın kəskin ucuzlaşmasını tənqid edib. deputat İbrahim Rəisinin kabinetinin bacarıqsız olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, sonuncu dəfə parlamentdə çıxış edərək ölkənin böhranlı vəziyyəti və bacarıqsız kabinetin zəifliyi barədə xəbərdarlıq edəndə İranın milli valyutasının dəyəri indiki dəyərdən iki dəfə çox idi və bu böhranlardan çıxmaq üçün daha çox ümid var idi. Qeyd edək ki, İranın problemli valyutası yenə də psixoloji səviyyədən daha aşağı düşərək, bir ABŞ dolları üçün 500 min rial olub. Təxminən 50%-lik inflyasiya ilə üzləşən iranlılar əmanətləri üçün təhlükəsiz olan dollar, digər sabit valyutalar və ya qızıl alır ki, bu da rialın gələcəkdə daha da aşağı düşməsinə səbəb olacaq. Xatırladaq ki, ABŞ-ın sabiq prezidenti Donald Tramp tərəfindən 2018-ci ildə ABŞ sanksiyalarının bərpası Tehranın neft ixracını və xarici valyutaya çıxışını məhdudlaşdırmaqla İran iqtisadiyyatına böyük ziyan vurub. Ötən sentyabr ayından bəri İran və dünya qüdrətləri arasında sanksiyaların ləğvi müqabilində Tehranın nüvə proqramını azaltması üçün aparılan danışıqlar dalana dirənib və bu, İran iqtisadiyyatının gələcəyi ilə bağlı gözləntilərə mənfi təsir edib. Belə vəziyyətdə son altı ayda İran valyutası təxminən 60% dəyər itirib. Yaranmış vəziyyətdə prezident İbrahim Rəisiyə müraciət edən Həzrətpur inflyasiya və cəmiyyətdə işçilərin, dövlət qulluqçularının və təqaüdçülərin güzəranına təsir edən dərin sinif fərqliliyi barədə xəbərdarlıq edib. O, 18 milyon rial həcmində gəlirin yoxsulluq səviyyəsi olduğunu söyləyərək, hökumətin 10 milyondan az maaş alan fəhlə, dövlət qulluqçusu və təqaüdçülərin maaşlarını yalnız 20 faiz artırmasını da tənqid edib. İrandakı fundamentalist hərəkata yaxın olan və eyni zamanda Məclisin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının üzvü olan Həzrətpur daxili düşmən adlandırdığı İran hökumətindəki bəzi şəxslərin ölkəni sanksiya, təcrid və beynəlxalq münaqişələrə sövq etdirməyə meyilli olduqlarını deyib. Digər tərəfdən bəzi millət vəkilləri İbrahim Rəisi kabinetinin hazırladığı büdcə layihəsi ucbatından bu il inflyasiya səviyyəsinin artacağı ilə bağlı xəbərdarlıq ediblər. Neft və qazla zəngin olan İranda əhalinin bu gün yoxsulluq səviyyəsindən də aşağı həddə yaşaması rejimdən narazılığı artırır. Artıq 6 aydır ki, İranda etiraz aksiyaları davam edir. Hakimiyyət nə qədər çalışsa da, insanları sakitləşdirə bilmir. Hakimiyyət tez bir zamanda ölkədə sosial-iqtisadi vəziyyəti, beynəlxalq nüfuzunu, legitimliyini yaxşılaşdırmaq gücündə deyil. Aksiya iştirakçılarını edam etməklə nəyəsə nail olmaq mümkün deyil. İrana köklü islahatlar lazımdır ki, bu islahatları indiki hakimiyyətin reallaşdırması heç də mümkün görünmür. Hazırda isə görünən odur ki, İran rejiminin dəyişmək fikri yoxdur, bu isə yenə də inqilaba yol açmaqdadır.
Hələlik isə İranda əhali ağır sosial-iqtisadi şərtlər altında yaşamaq məcburiyyətində qalıb. Qərb tərəfindən tətbiq edilən iqtisadi sanksiyalar ölkədə ərzağın qiymətinin sürətlə qalxmasına, işsizliyin yaranmasına, aztəminatlı ailələrin sayının artmasına gətirib çıxarıb. İran hökuməti Qərb dövlətləri ilə danışıqlar aparsa da, heç bir nəticə əldə edə bilmir. Yığılıb qalan və həlli olduqca çətin olan sosial problemlər əhalinin kütləvi çıxışlarına səbəb olur. Bu hal Cənubi Azərbaycanda da özünü qabarıq göstərir. Əhali burada sosial-iqtisadi müstəvidə etirazlarla yanaşı, digər hüquqları, məsələn, ana dili uğrunda da mübarizəyə xüsusi diqqət edir. Bu fonda 21 Fevral Beynəlxalq Ana Dili Gününün Cənubi Azərbaycanda və türklərin yaşadığı bölgələrdə milli fəallar tərəfindən müxtəlif formalarda qeyd edilməsi rejimi bir qədər də qorxuya salıb. Qeyd edək ki, Cənubi Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində, o cümlədən Təbriz, Muğan, Şəbistər, Urmiyə və Ərdəbildə milli fəallar türkcə kitablar paylayaraq, plakatlar açaraq bu günü qeyd ediblər. Ərdəbil vilayətinin şimalında yerləşən Muğan şəhərində milli fəallar şəhərdə uşaqlar üçün Azərbaycan türkcəsində kitablar paylayaraq, bu gündə ana dilində təhsilin vacibliyini vurğulayıblar. Ərdəbilin dövlət universitetinin bir qrup tələbəsi Beynəlxalq Ana Dili Gününə Universitetin Mədəni və Sosial işlər üzrə prorektorunun binası qarşısında əllərində ana dilinin əhəmiyyətindən, ana dilində təhsilin qadağan olunmasından bəhs edən pankart tutaraq, İran Azərbaycanında ana dilində təhsilə icazə verilməməsinə etiraz ediblər. Plakatın birinin üzərində belə yazılıb: “Neçə dil bilən neçə insandır, ana dilin bilməyən necə insandır”. Həmçinin Şəbistər şəhərində əllərində “Dünyalıq Ana Dili günü qutlu olsun” yazılı plakat tutan bir qrup milli fəal fotolarını sosial şəbəkələrdə paylaşaraq, Beynəlxalq Ana Dili Gününün əhəmiyyətinə və ana dilində təhsilin əhəmiyyətinə ictimai rəyi cəlb etməyə çalışıblar. Milli fəalların sosial şəbəkələrdə yaydıqları şəkillərdə Tehran yaxınlığındakı şəhərlərdən biri olan və xeyli sayda Azərbaycan türkünün yaşadığı Kərəc şəhərində üzərində “Ana dilimizi qoruyaq” yazılmış afişaların quraşdırıldığı görünür. Həmçinin Təbriz Tibb Elmləri Universitetinin tələbələri Səhənd Mədəniyyət Ocağı olaraq Beynəlxalq Ana Dili Günü münasibətilə mərasim keçirib və tələbələr arasında ana dilində təhsilin əhəmiyyətindən bəhs edən broşürlər paylayıblar. Xatırladaq ki, İran Konstitusiyasında “yerli dillərin tədrisi azadlığı” məsələsinin yer almasına baxmayaraq, İran İslam Respublikasının yaranmasından 44 il keçsə də, məktəblərdə Azərbaycan türkcəsinin tədrisi üçün hər hansı bir ciddi addım atılmayıb. İslam Respublikasının rəsmiləri, o cümlədən İrandakı Azərbaycan vilayətlərinin valiləri və parlamentdəki bəzi millət vəkilləri dəfələrlə məktəblərdə türkcənin tədrisi ilə bağlı vədlər versələr də, indiyədək xalqın bu tələbinin yerinə yetirilməsi üçün heç bir əməli tədbir görülməyib. Keçən il noyabrda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Bakıda ADA Universitetində keçirilən beynəlxalq konfransın açılışında bu məsələyə münasibət bildirərək, İranda Azərbaycan dilində tədrisin həyata keçirilməməsini tənqid etmiş, nəticədə İran azərbaycanlılarının dilin ədəbi komponentini itirirdiyini və beləliklə də Azərbaycan dilinin sadəcə məişət səviyyəsində qaldığını bildirmişdi.
Samirə SƏFƏROVA
