İranda hökumətə qarşı aylarla davam edən nümayişlərdən sonra etirazçılar dini rejimin dağılmasına çağırır, sosial və siyasi azadlıqlar tələb edirlər. Ölkənin müxalifət fiqurları və mülki cəmiyyət qurumları mövcud teokratik sistemin transformasiyasını, hətta demokratiya ilə əvəzlənməsini nəzərdə tutan təkliflər irəli sürüblər.
1979-cu il islam inqilabından bəri klerikal isteblişmentin idarə etdiyi İranda siyasi dəyişikliyə çağırışlar getdikcə artır. Ötən ilin sentyabrından başlanan antirejim etirazları son həftələr səngisə də, onilliklər boyunca hakimiyyətə qarşı ən böyük etiraz sayılır. Etirazçılara qəddarlıqla divan tutulub, yüzlərlə nümayişçi öldürülüb, minlərlə insan həbs olunub. Belə bir vaxtda İranın daxilində 20-dək həmkarlar ittifaqı, tələbə təşkilatları, vətəndaş cəmiyyəti qrupları yaydıqları birgə xartiyada yeni, müasir və humanist cəmiyyətlə bağlı baxışlarını açıqlayıblar. Xartiyada gender bərabərliyi, azad söz hüququ, bütün siyasi məhbusların buraxılması, ölüm hökmünün ləğvi, etnik və dini azlıqların qorunması tələb olunur. Bu sənəddən öncə isə müxalifət xadimi Mir Hüseyn Musəvi İranda siyasi sistemin fundamental transformasiyasına çağırıb. O, azad referendum, İranda demokratik sistemə yol açacaq yeni konstitusiya hazırlamaq çağırışı səsləndirib. 2011-ci ildən ev dustaqlığında olan keçmiş baş nazir ölkə daxili və xaricindəki tanınmış xadimlərdən dəstək alıb. Musəvi bildirib ki, son zamanlar hakimiyyət əleyhinə etirazlar zamanı çoxlarının səsləndirdiyi “qadın, həyat, azadlıq” şüarı əsasında köklü dəyişiklik istəyirlər. İranın aparıcı sünni din xadimi Molavi Abdolhamid isə etirazçıların tələbləri üzrə referendum keçirməyə çağırıb. İslam respublikasında əsas etirazçılardan sayılan din xadimi moizələrində ölkədə insan haqları pozuntularını pisləyir. Etirazların episentri olan qərbi Kürdüstan vilayətində isə bir qrup islamı din xadimi beynəlxalq müşahidəçilərin iştirakı ilə referendum keçirməyə, dövlət repressiyasında rolu olanları mühakimə etməyə səsləyib.
Bu günlərdə İranın mühacirətdə olan bir qrup müxalifət xadimi Vaşinqtonda Corctaun Universitetində bir araya gəliblər. Onların içində keçmiş vəliəhd şahzadə Rza Pəhləvi, insan haqları fəalı Məsih Əlinecad da olub. Qrup bildirib ki, azad seçkilər və daha sonra yeni, dünyəvi demokratik sistemə keçid üzrə xartiya üzərində işləyir. Ancaq səkkiz nəfərdən ibarət bu qrupun və təkliflərinin İran daxilindən dəstək görüb-görməyəcəyi bəlli deyil. Onu da qeyd edək ki, Münhen Təhlükəsizlik Konfransına İran rəsmilərinin əvəzinə Rza Pəhləvinin dəvət alması bir çox mətləblərdən xəbər verir. Tehran Universitetinin professoru, hazırda Kanadada yaşayan Rza Bərəhani qeyd edir ki, İran hakimiyyətinin həyata keçirdiyi siyasi xətt getdikcə onu dünya birliyindən uzaqlaşdırır və legitimliyinin tanınmasını şübhə altına salır: “İslam inqilabının banisi hesab edilən İmam Xomeyninin “Nə Qərb, nə Şərq. İran öz yolunu müəyyənləşdirib irəli getməlidir” fikri onu nəinki irəli aparmadı, əksinə, yüz ildən də çox geri saldı. İş o yerə gəlib çatıb ki, İran hər il dəvət aldığı beynəlxalq tədbirə belə dəvət almır. Rəsmi Tehranın yerinə Münhen Təhlükəsizlik Konfransına devrilmiş şahın oğlunun dəvət alması onu deməyə əsas verir ki, artıq dünya İranın legitimliyini qəbul etmək istəmir”. Vaşinqtonda yaşayan siyasi təhlilçi Əli Əfşari deyir ki, İranda antirejim etirazlarının əsas şüarı olan “qadın, həyat, azadlıq”dan ruhlanan inqilabi proses formalaşır. İranda fəaliyyətinə görə həbsdə olmuş keçmiş tələbə lideri Əfşarinin sözlərinə görə, referendum çağırışları və yerli vətəndaş qruplarının xartiya dərc etməsi etiraz hərəkatı üçün ümidverici perspektiv açır. ABŞ-ın Virciniya ştatında yerləşən “William & Mary” kollecindən tarixçi və professor köməkçisi Peyman Cəfəri isə qeyd edir ki, İranda sıravi qurumların hazırladığı xartiya radikal dəyişikliyin daxildən və aşağıdan gələcəyinə güclü bir xatırlatmadır: “Sənəddə konkret tələblər qoyulur və milyonlarla iranlını əldə edilməsi mümkün məqsədlər ətrafında birləşdirə bilər”. Bunlar fonunda davam edən etiraz aksiyaları rejim üçün əlavə çətinliklər yaradır. İranda Tehranın Evin həbsxanasında edam edilmiş Məhəmməd Hüseyni və Məhəmməd Mehdi Kəriminin 40 mərasimlərinin ardınca başlayan etiraz nümayişlərində ölkədəki rejimin dəyişdirilməsinə çağırışlar edilib. Sosial media şəbəkələrində dərc olunmuş videolarda Tehranın bir neçə məhəlləsində toplaşan insanların “Biz sonadək dayanacağıq!” və “Diktatora ölüm!” şüarları səsləndirdikləri görünür. Etirazçılar “diktator” deyəndə, bir qayda olaraq, İranın ali rəhbəri ayətullah Əli Xamneyini nəzərdə tuturlar. Qeyd edək ki, 39 yaşlı Hüseyni ötən noyabrda başqa bir etirazçının qırxı günü aksiya ilə qeyd edilərkən İran hərbiləşdirilmiş Bəsic birləşməsinin bir üzvünü qətlə yetirməkdə ittiham olunaraq ən yüksək cəzaya məhkum edilmişdi.
22 yaşlı kürd əsilli iranlı Kərimi isə Kərəc şəhərində keçirilən etiraz aksiyasında Bəsic üzvünün qətlində ittiham olunmuşdu. Hüseyni və Kərimi yanvarın 7-də Evin həbsxanasında edam ediliblər. Son həftələrdə İran etirazçıları öldürülmüş yoldaşlarının 40 mərasimlərini antihökumət aksiyalarına çevirmək taktikasından istifadə edirlər. Əslində bu taktikadan 1979-cu ildə şahı devirmiş İslam inqilabı zamanı da istifadə olunmuşdu. İranın qərbindəki Kürdüstan ostanındakı Sənandəc şəhərində nümayişçilərin tonqallar qalamaqla yolları bağlamaları haqqında xəbərlər gəlir. Sənandəcdəkinə bənzəyən aksiyaların İranın Məşhəd, İsfahan, Kərəc və Ərak daxil bir neçə şəhərində də keçirildiyi deyilir.
Ramil QULİYEV
