Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Qərbin şimal qonşumuza qarşı daha sərt mövqe sərgiləməyə başlaması müşahidə edilir. Bu fonda Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının strateji kommunikasiyalar üzrə koordinatoru Con Kirbinın açıqlamaları xüsusi diqqət cəlb edir.
O, artıq Rusiya rəhbərliyinin məsuliyyətə cəlbi istiqamətində fəaliyyətə başlayacaqlarını bildirir: “Ağ Ev bu həftənin sonunda Ukraynaya əlavə yardım elan edə bilər. ABŞ Rusiya prezidenti Vladimir Putini istənilən hərbi cinayətə görə məsuliyyətə cəlb etmək üçün səy göstərəcək”.
ABŞ-ın qocaman dövlət xadimi Henri Kissincer isə Ukrayna müharibəsi barədə maraqlı fikirlər səsləndirib. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın müdaxiləsi göstərdi ki, Ukraynanı NATO-dan kənarda saxlamağın artıq heç bir mənası yoxdur. Kissincer bundan əvvəlki çıxışlarında Ukrayna məsələsində Rusiya ilə razılaşmalara, Moskvaya təhlükəsizlik qarantiyalarının verilməsinə çağırırdı. Lakin Davos forumunda videobağlantı ilə çıxış edən siyasətçi indi mövqeyini dəyişərək bildirir ki, Ukraynanın NATO üzvlüyünə qəbul edilməsi bu müharibənin tamamilə məntiqi nəticəsi sayıla bilər: “İndiki şəraitdə Ukraynanın neytral olmasının artıq heç bir mənası yoxdur”. Finlandiyanın baş naziri Sanna Marin də Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda deyib ki, Ukrayna NATO üzvü olsaydı, indi heç bir müharibə olmazdı. O əlavə edib ki, ölkəsi və İsveç elə bu səbəbdən NATO üzvlüyü üçün müraciət ediblər: “Biz NATO üzvü olmaq istəyirik, çünki Finlandiyada bir daha müharibə olmasını istəmirik. Biz bundan əvvəl Rusiya ilə müharibədə olmuşuq”. Bu vəziyyətdə Qərbin əsas məqsədlərindən biri də Çini Rusiyadan uzaqlaşdırıb yalqız buraxmaqdır. Maraqlıdır ki, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi təxminən bir ilini tamamladığı bir vaxtda Çinin işğaldan qısa müddət əvvəl bəyan etdiyi ikitərəfli münasibətlərlə bağlı “sərhədsiz dostluq” konsepsiyasını nəzərdən keçirə biləcəyinə dair əlamətlər var. Kremlin Ukrayna müharibəsindəki uğursuzluğunu seyr edən və eyni zamanda daxili problemlərlə məşğul olan Çin indi Rusiyanın izlədiyi xəttin mənfi təsirlərini minimuma endirməyə, Qərblə münasibətlərini düzəltməyə çalışır. Burada xatırladaq ki, 2022-ci il fevralın 24-də Rusiyanın Ukraynaya təcavüzünə başlamazdan cəmi 20 gün əvvəl Putin Çin prezidenti Si Tsinpinlə görüşmüşdü. Bu tarixi görüşdə iki lider “sərhədsiz dostluqdan” danışaraq, hər hansı bir sahənin əməkdaşlıq xaricində qalmayacağını bildirmişdi. Britaniyanın aparıcı qəzetlərindən olan “Financial Times” öz mənbələrinin həmin görüşdə iki liderin Ukraynadan da danışdıqlarını təsdiqlədiyini yazır. Qəzetin eyni mənbələrə əsaslanan xəbərində Putinin bu görüşdə Çin liderinə, Rusiyaya hücum edilərsə, hər vasitəyə əl atacaqlarını dediyi qeyd edilir. Amma maraqlısı odur ki, Putin bu görüşdə Çin rəhbərinə Ukraynanı işğal etməyə hazırlaşdığını deməyib: “Çin prezidenti Si Tsinpinin Rusiyanın işğal planlarından xəbərsiz olduğuna əmin ola bilmərik, lakin Çinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının mart ayında Moskvanı pisləyən qətnaməsinin əleyhinə səs vermək əvəzinə bitərəf qalması Pekinin əvvəldən təmkinli bir mövqe tutduğuna işarədir. Müharibənin əvvəlində Çin ictimaiyyətinin bir hissəsi Rusiyanın atdığı addımları həvəslə dəstəklədi və Putinin "xüsusi hərbi əməliyyat" adlandırdığı işğalı elan edən çıxışının Çin dilinə tərcümə edilmiş videoları internetdə geniş şəkildə paylaşıldı. Lakin rəsmi səviyyədə Pekin strateji qeyri-müəyyənlik xəttini qorudu. Çin hökuməti bir tərəfdən müharibənin başlamasına NATO-nun Avropada genişlənmə strategiyasının səbəb olduğunu bildirərək ABŞ-ı günahlandırır, digər tərəfdən isə Rusiyaya mənalı dəstək verməyə tələsmirdi”.
Bu fonda ABŞ-ın aparıcı qəzetlərindən olan “Washington Post” Rusiyanın dəfələrlə Çindən texnoloji və maliyyə dəstəyi istədiyini iddia edib. Qəzetin xəbərində qeyd olunur ki, Si Tsinpin Moskva ilə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq yollarını axtarmağa etiraz etməsə də, bütün danışıqlar gərgin keçib. “Washington Post” qəzetinin xəbərini əsaslandırdığı mənbə “Çinin Rusiyanın içinə düşdüyü çətinliklərini anladığını, lakin öz qeydinə qalmalı olduğunu da” bildirir. Ukraynada müharibə başlayandan sonra Rusiya və Çin liderləri yalnız bir dəfə, sentyabrın ortalarında Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində keçirilən beynəlxalq forumda görüşüblər. Həmin vaxt həm də Ukrayna qüvvələrinin əks-hücumunun, cəmi bir neçə həftə əvvəl rusların ilhaq etdiyi geniş əraziləri geri almağa başlamasının ilk günləri idi. Görüşdən sonra Putin Ukrayna müharibəsi ilə bağlı çinli dostların balanslı mövqeyini məmnunluqla qarşıladığını dedi. Si Tsinpin də öz növbəsində Çinin fövqəlgüclər kimi Rusiya ilə birlikdə hərəkət etməyə və dünyaya sabitlik və müsbət enerji gətirəcək liderlik rolunu öz üzərinə götürməyə hazır olduğunu bildirdi. Lakin kameralar qarşısında bir-birinin kürəyinə əl vuraraq dəstək ifadə etmənin arxasında daha mürəkkəb bir reallıq üzə çıxıb. Ukraynadakı müharibə Çin üçün həlli asan olmayan və ya çözülməsi elə də rahat olmayacaq bir sıra problemlər yaradıb. Avropada qismən Rusiya ilə müharibənin başlaması ilə meydana gələn enerji böhranının da təsiri ilə artan yaşayış dəyəri böhranı, avropalı istehlakçıların daha az Çin malları alması demək idi. Digər tərəfdən, Çinin Rusiyanın Ukraynanı işğalını açıq şəkildə pisləməkdən imtina etməsi Pekinin Qərblə münasibətlərində gərginlik yaradırdı. Çinin iki ən böyük ticarət tərəfdaşı ABŞ və Avropa İttifaqı idi. Rusiya-Çin münasibətləri üzrə ekspert Leonid Kovaviç “sərhədsiz dostluq” anlayışının atılan addımlarda əks olunmadığı ilə həmfikirdir: “Bütün Qərblə münasibətləri çətinləşdirmək Çinin maraqlarına zidd olardı. Çinin-ABŞ münasibətlərinin uzun müddət gərgin qalacağı nəzərə alınsa, Çinin heç olmasa Avropa İttifaqı ilə münasibətlərini korlamaması vacibdir". Bu fonda Çindəki hökumətyönlü siyasi şərhçilər anonim olaraq deyirlər ki, Çin administrasiyası Moskvanın Ukrayna ilə bağlı uğursuzluğundan və geosiyasi yanlış hesablamalarından məyusdur. Çinin birdən-birə rəsmi ritorikasını anti-Rusiya xəttinə çevirəcəyi gözlənilmir. Lakin Pekin, çox güman ki, ehtiyatlı və praqmatik yanaşma ilə hərəkət edərək, Rusiyanın Ukraynadakı hədəflərinə çata bilməməsi və bu prosesdə böyük beynəlxalq gərginlik yaratmasının özünə vura biləcəyi zərəri minimuma endirməyə çalışacaq.
Tahir TAĞIYEV
