İranda sentyabrın ortalarında hicab qaydasını pozduğuna görə polisə aparılan gənc qadın Məhsa Əmini orada vəfat etdikdən sonra bu hadisə ilə bağlı başlanan etirazlar fonunda rejimin daha da qəddarlaşması, eyni zamanda bir sıra əcaib addımlar atması müşahidə edilir.
Məsələ bundadır ki, hazırkı küçə etirazları İranda 1979-cu il inqilabından bəri ən böyük aksiya sayılır. Ölkənin müxtəlif şəhərlərində qadınlar etiraz olaraq hicablarını atır, yandırır və saçlarını kəsirlər.
Baş verənlərdə xarici qüvvələri ittiham etməyə çalışan rejim buna qarşı mübarizə aparmasına dair görüntülər yaratmağa çalışır. Elə bu müstəvidə İran rejimi ölkənin özəl məktəblərində istifadə olunan xarici dil dərsliklərinin redaktəsinə hazırlaşır. Ölkənin dini hakimiyyəti bu kitabların İslam Respublikasının dəyərlərinə uyğun gəlmədiyini bildirir. İrandakı qeyri-hökumət Məktəblər və Mərkəzlər təşkilatı elan edib ki, tezliklə ali rəhbər ayətüllah Əli Xamneyinin göstərişi ilə İran məktəblərində isitfadə olunan xarici dil dərsliklərinin redaktəsinə və dəyişdirilməsinə başlanacaq. Təşkilatın rəhbəri Əhməd Mahmudzadə ILNA agentliyinə bildirib: “Bizim adət və mədəniyyətimizə uyğun gəlməyən dərsliklər təhsil sistemindən çıxarılacaq”. Son illərdə İran məktəblərində tədris olunan dərsliklər Xamneyinin göstərişi ilə dəyişdirilib, lakin bu təftiş ilk dəfədir ki, özəl məktəblərə şamil olunacaq. Bəzi xəbərlərə görə, Xamneyi iranlı uşaqlara xarici dillərin, xüsusilə də ingilis dilinin tədrisinin ümumiyyətlə əleyhinədir. 2016-cı ildə verilmiş belə fətvalardan birinə görə İranın ibtidai siniflərində ingilis dilinin tədrisi qadağan olunub. Xatırladaq ki, Xamneyi ölkədə əsas söz sahibidir, lakin bir çox iranlı onun getdikcə insanların şəxsi həyatına daha çox müdaxilə edən fətvalarından narazıdır. Baş verənlər dünya birliyi tərəfindən də kəskin ittiham olunur. Almaniyanın xarici işlər naziri Annalena Berbok İranın Berlindəki səfirini bir həftədə ikinci dəfə nazirliyə dəvət edib. Xanım Berbokun sözçüsü Kristofer Burger deyib ki, səfirə İranda insan haqlarının kütləvi pozulması və edamlar dalğası ilə bağlı etiraz bildirilib. Bu vəziyyətdə İranın Avropadakı diasporalarının 12 minədək nümayəndəsi Strasburqda Avropa Parlamentinin binası qarşısında izdihamlı mitinq keçirib. İştirakçılar Avropa İttifaqından, Britaniyadan və Birləşmiş Ştatlardan nümunə götürərək, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun terrorçu təşkilat elan edilməsini tələb ediblər. Belə bir vaxtda İran məhkəmələri ilə bağlı da dəhşətli faktlar üzə çıxıb. Məsələn, aksiyalara görə İranda mühakimə edilənlər məhkəmədə bir vəkillə təmin edilir, ancaq edam və casusluq ittihamlarında vəkillə təminat “müstəqil” şəkildə həyata keçirilmir. Məhkəmə ədliyyə qurumlarının təsdiqlədiyi siyahıdan bir vəkili prosesə qoşur. Jurnalistlərin və ittiham edilən şəxslərin ailələrinə məhkəməni izləməyə icazə verilmir. Məhkəmədə nə baş verdiyinə dair görüntülər yalnız cavabdeh şəxslər tərəfindən montaj edilərək yayılan bir videodan ibarət olur. İttiham edilənlər ağır işgəncəyə məruz qalırlar. İranın hökumət nümayəndələri bu cür məhkəmə proseslərinin etirazçıları “fikirlərindən daşındırmağa” xidmət etdiyini dəfələrlə dilə gətiriblər.
İnsan haqları vəkili Sina Yusufi siyasi və və təhlükəsizlik ittihamları ilə üzləşən vətəndaşları müdafiə edən vəkillərin hər zaman basqılara məruz qaldığını söyləyir. Şərqi Azərbaycan Vəkillər Kollegiyasının İnsan Haqları Komissiyasının başqan vəkili olan Sina Yusufi keçən oktyabr ayında kollegiya tərəfindən həbs edilənlərə dəstək üçün “müdafiə komitəsi” təşkil edildiyini açıqladıqdan sonra nəzarət altına alınıb və həbs cəzasına məhkum edilib. Yusufi son illərdə fəaliyyətləri səbəbilə mühakimə edilən bəzi türk fəallar, uşaqlarına seçdikləri türk adları ilə şəxsiyyət vəsiqəsi ala bilməyən aiələri İran məhkəmələrində müdafiə edib. Onun dediklərinə görə, kollegiyanın İnsan Haqları Komissiyası təşkil olunduqdan bəri İran Azərbaycanında insan haqları mövzuları, o cümlədən siyasi məhbusları müdafiə və ətraf mühit məsələlərinə diqqət yetirib: “Təbrizdə, yəni Azərbaycanda siyasi fəaliyyət çoxdur və hökümətin təhlükəsizlik baxışı hakimdir. Bu vəziyyətdə də siyasi məhbuslarımız olur. Ona görə insan haqları komissiyası adətən bu məsələlərə daxil olur. Sırf məhkəmə işlərində deyil, komissiya çox hallarda bəyanat verərək və ya media yolu ilə bu mövzulara daxil olub və insan haqları fəaliyyəti göstərənləri himayə edib. Ətraf mühit məsələlərinə daxil olub. Urmiyə gölü məsələsi və ya hava kirliliyi kimi məsələlərə daxil olub. Bu son etirazlarda da komissiya bu xüsusda bəyanat verdi və İrşad Dövriyyələrinin (hicaba nəzarət edən qüvvələr) ləğv edilməsini istədi. Ondan sonra vəkillər kollegiyası və özəlliklə insan haqları komissiyasının üzərinə gəlməyə başladılar”. Yusufidən əlavə daha üç vəkil nəzarət altına alınaraq həbsə məhkum edilib. Həmçinin, onlarla vəkil haqqında intizam maddəsi üzrə iş açılıb. Yusufi qeyd edir: “Etirazlarla birlikdə həmkarların çoxu internet üzərindən xalqa dəstək bildirmişdi. Yazı paylaşırdılar. Bəziləri də tutulanları məhkəmədə pulsuz müdafiə etməyə hazır olduqlarını bildirmişdi. Məndən əlavə üç vəkil tutuldu. Amma ədliyyənin kəşfiyyat qurumu gördü ki, hər kəsi tutmaq istəsə, yüz nəfərdən artıq vəkili tutmalı olacaq. Buna görə bir siyahı hazırlayıb kollegiyaya göndərdilər. Bildiyimə görə, siyahıda 52 nəfərin adı var idi. Sonradan bu adlara əlavələr olunub. İndi isə, bildiyim qədər, 72 vəkilin adı var və deyiblər ki, bunlara qarşı ölçü götürülsün”. O hesab edir ki, vəkilləri kollegiya vasitəsilə cəzalandırmaq kollegiyanın müstəqilliyinə də böyük bir zərbədir. Sina Yusufininin söylədiklərinə görə, ilk dəfə deyil ki, siyasi və təhlükəsizlik ittihamları ilə üzləşən fəalları müdafiə edən vəkillərə təzyiq olunur: “O vəkillər ki, siyasi və təhlükəsizlik dosyeləri üzərində işləyir, həmişə məhdudiyyətdə olublar. Həmişə basqıda olublar. Bu ilk dəfə deyildi ki, bu basqıları görürdük. Mən daha əvvəl də ədliyyə idarəsinin kəşfiyyat qurumuna çağırılmışdım”. Amma digər ekspert Rza Talibi bildirir ki, rejim təzyiqlər yolu ilə istəyinə çata bilməyəcək: “Lidersizlik və xalqın bir şəkildə orqanik olaraq bir-biri ilə əlaqədə olmaması səbəb olur ki, hakimiyyət onları fərqli yerlərdə basdırıb əzdirsin. Ancaq görünən budur ki, qeyri-fars etnik qruplar və fərqli məzhəbdə olanlar, yəni sünni bölgələrdə və ya türklər, kürdlər, lurlar və digər etnik qrupların yaşadığı bölgələrdə etirazlar ardıcıl şəkildə davam edir”.
Samirə SƏFƏROVA
