Davam edən etiraz aksiyaları fonunda İranda son aylarda sosial-iqtisadi durumun daha da pisləşməsi müşahidə edilir. Hakim rejimin sərişətəsizliyi və xalqa qarşı laqeydliyi vəziyyəti daha da pisləşdirir. Belə bir vaxtda İranda havaların kəskin soyuması fonunda minlərlə abonent qazsız qalıb.
“Bloomberg” agentliyi ölkənin şimal-şərqindəki Rəzəvi Xorasan vilayətinin qubernatoru Yaqub-Əli Nəzəriyə istinadən bildirir: “Rəzəvi Xorasanda ən azı 90 min istehlakçının qaz təchizatı dayandırılıb”. Rəsmilər bildiriblər ki, İranda son on ilin ən soyuq havası müşahidə olunur və bu da qaza rekord yüksək tələbat yaradıb.
İstilik təchizatına görə əksər vilayətlərdə dövlət və özəl müəssisələr tətilə buraxılıb. İranın Milli Qaz Şirkəti qaz böhranına görə insanlardan sobaları gündə 6 saatlıq söndürmələrini xahiş edib. Xatırladaq ki, İran Rusiyadan sonra dünyada ən böyük qaz ehtiyatına malik ölkədir. Amma hazırkı rejimin məmurlarının səriştəsizliyi və korrupsiyaya qurşanması ucbatından əhalisi qaz balonuna görə saatlarla soyuqda növbəyə durmalı, fabrik və zavodları mazut yandırmalı olur. Yanacaq böhranına görə Tehran, Əlborz, Qərbi Azərbaycan, Cənubi və Rəzəvi Xorasan, Şərqi Azərbaycan, Zəncan , Qum, Ərdəbil, İlam, Lorestan və bir sıra digər əyalətlərdə məktəblərdə dərslər onlayn keçirilir. Tehranda özəl və dövlət müəssisələrində işlər dayandırılıb .Digər əyalətlərdə isə məktəb və universitetlərdə dərslər distant rejimə keçirilib, dövlət və özəl müəssisələrində iş saatları azaldılıb. Qeyd edək ki, hökumət bu addımı qaz istehlakının həcmini azaltmaq məqsədilə atıb. Son bir neçə gündə güclü qar və soyuq havaya görə ölkədə qaz istehlakı rekord həddə - sutkada 585 milyon kubmetrə çatıb. Amma problem təkcə bununla bitmir. Milli valyutanın sürətlə dəyərdən düşməsi əlavə problemlər yaradır. Araşdırmalar göstərir ki, İran valyutasının sürətlə dəyər itirməsi, ölkənin iqtisadi vəziyyətinin ağırlaşması, işsizlərin sayının çoxalması yoxsul təbəqəyə mənsub insanların sayını kəskin artırıb. İranın Əmək Nazirliyinə tabe “Fərdaye iqtisad” nəşrinin yazdığına görə, 2021-ci ildə aparılan araşdırmalar ölkə əhalisinin təxminən 30 faizinin, yəni 25 milyon 500 min nəfərinin
mütləq yoxsulluqdan əziyyət çəkdiyini göstərir. Günü-gündən daha da pisləşən iqtisadi vəziyyət hazırda bu statistikanın daha yüksək olduğunu deməyə əsas verir. Məsələ ilə bağlı tanınmış iranlı iqtisadçı Hadi Həqşünas açıqlamasında minimum əmək haqqı və pensiyada ciddi dəyişiklik edilmədiyi halda digər təbəqələr arasında yoxsulluğun artacağını bildirib: “Ən optimist halda minimum əmək haqqı artırılan xərclərin yarısını kompensasiya edə bilər. Lakin cari ildə dövlət işçilərinin gəlirləri alıcılıq qabiliyyəti baxımından ötən ildən azı 20-30 faiz az olacaq. Hökumət rəsmi olaraq inflyasiyanın 40 faizdən çox olduğunu açıqlayıb. Amma maaş artımı 20 faizdir. Bu, o deməkdir ki, hökumət builki inflyasiyanı kompensasiya etməyib. 2022-ci ilin aprel ayından oktyabrın əvvəlinə kimi ölkədə ərzaq inflyasiyası 80 faizə çatıb. Buna görə də gəlirlərinin əsas hissəsi mənzil və ərzağa xərclənən aztəminatlı vətəndaşlar üçün maaşların 20 faizlik artımının mənası yoxdur və bu, onlara kömək etməyəcək”. İqtisadiyyat üzrə iranlı ekspert Hadi Haqşenas isə qeyd edir ki, İranda insanların alıcılıq qabiliyyəti 30% azalacaq. Onun sözlərinə görə, alıcılıq qabiliyyəti baxımından İran təqvimi ilə növbəti il (martın 22-dən başlayır) dövlət qulluqçularının gəlirləri bu illə müqayisədə ən azı 20-30% aşağı olacaq: “Ona görə də parlament işçilər və pensiyaçıların minimum gəlirlərini dəyişməsə, cəmiyyətin digər təbəqələri yoxsulluq həddindən aşağı düşəcək”. Qeyd edək ki, Dünya Bankının açıqladığı son statistikaya əsasən, İranda mütləq yoxsulluq səviyyəsi 2013-2019-ci illər arasında əhəmiyyətli dərəcədə artıb, son illərdə isə daha da sürətlənib.
Hesab edilir ki, ağır sosial-iqtisadi durum fonunda İranda əhalinin narazılığı daha da artacaq və bu, etiraz aksiyalarının biq qədər də genişlənməsinə gətirib çıxaracaq. Rejim isə aksiyaları yenə repressiyalarla dayandırmağa can atır. Bu fonda Zahidan şəhərində repressiv qüvvələr etirazçılara qarşı amansız davranıblar. Dəyənəklə etirazçılara hücum edən repressiv qüvvələr insanları döyməyə başlayıblar. Zahidan əhalisi “Xameneiyə ölüm olsun!” “Diktatora ölüm olsun” şüarları ilə repressiv hökumətə qarşı nifrətilərini nümayiş etdiriblər. Bu arada İranın hüquq mühafizə orqanlarının etirazçılara qarşı qəddar davranışı yeni növ etiraz aksiyasının yaranmasına səbəb olub. Tehrandakı çoxmərtəbəli binaların sakinləri evlərinin işıqlarını söndürərək eyvana çıxır və “Diktatora ölüm”, “Qadınlara azadlıq”, “Rədd olsun islam dövləti” şüarları səsləndirirlər. Etirazçıların bu taktikasının mahiyyəti daha az insanın həbs edilməsinə nail olmaqdır. Qaranlığa qərq olan böyük yaşayış komplekslərində etirazçıların səsi bütün Tehrana yayılır. Təhlükəsizlik qüvvələri belə aksiyanın qarşısını almaqda çətinlik çəkirlər. Hər gecə təkrarlanan bu aksiya ictimaiyyətin hakimiyyətlə barışmayacağını göstərir. Aksiya iştirakçılarına qarşı repressiya, həbs və edamlar insanları rejim əleyhinə daha genişmiqyaslı etirazlara sövq edib. Tehranda, İsfahanda, Bəndər-Abbasda, Kirmanda, Zəncanda və digər böyük şəhərlərdə aksiyalar keçirilib və polislə qarşıdurma yaranıb. Bununla yanaşı, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya və Avropanın başqa şəhərlərində İran diasporunun nümayəndələri də aksiyalar keçirib, beynəlxalq ictimaiyyətdən edam və həbsləri dayandırmağı tələb ediblər. Sosial şəbəkələrin İran seqmentində qeyd olunur ki, insanlar tələblərinin nəzərə alınmayaraq onlara “xarici dövlətlərin casusu” adı verilməsi gərginliyi daha da artırır. Bütün bunlardan başqa, beynəlxalq təcridin daha da artması və yeni sanksiyaların tətbiqi İran hakimiyyətini dalana dirəyib. Çıxış yolunu xarici dövlətləri ittiham etməkdə görən rejim baş örtüyü qadağasını nisbətən yumşaltsa da, sabitliyi hələ də bərpa edə bilmir. Artıq İran ictimaiyyətinin hakimiyyətdən tələbi tam siyasi xarakter daşımağa başlayıb. İnsanlar nəinki belə quruluşda yaşamaq istəmir, eləcə də hakimiyyətin ideoloji xəttini də qəbul etmirlər. Bu da vəziyyətin daha da gərginləşməsinə gətirib çıxarır.
Samirə SƏFƏROVA
