Rusiya-Ukrayna savaşı fonunda son günlərdə Qazaxıstanla Kreml araslnda münasibətlərin gərginləşməsi müşahidə edilir. Bu, xüsusən də Ukraynanın Buça şəhərində qurulmuş “Yenilməzlik çadırı” fonunda özünü qabarıq büruzə verir. Paytaxt Kiyevin yaxınlığında qurulan bu çadır ehtiyacı olan yerli sakinlərə yardım göstərir.
Mərkəzi Asiya köçərilərinin ənənəvi “yurt” alaçığı şəklində qurulmuş bu çadır Buçada həftənin əvvəllərində açılıb. Burada Buça sakinlərinə milli qazax xörəkləri və çay verilir, onların elektron cihazlarının batareyalarını doldurmaları üçün şərait yaradılır.
Xatırladaq ki, Buça Rusiya qüvvələrinin Ukrayna boyunca bombardmanları nəticəsində elektriksiz qalmış şəhərlərdən biridir. Mövcud vəziyyətdə Moskva Qazaxıstan hökumətindən Ukraynanın Buça şəhərində qurulmuş “Yenilməzlik çadırı” ilə bağlı izahat tələb edib. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova deyib ki, Moskvaya çadırla bağlı informasiyanın “saxta” olması barədə zəmanət verilsə də, Rusiya Qazaxıstan hökumətindən iki ölkə arasında starateji partnyorluq və müttəfiqliyə xələl gətirən bu məsələ barədə rəsmi izahat gözləyir. Astanada keçirilən brifinqdə Qazaxıstan xarici işlər naziri Aybek Smadiyarov isə bildirib ki, izahat veriləcək heç nə yoxdur: “Orda çadır qurulub. Yaxşı, nə problem olub? Çadır ordadır. Adamlara yardım göstərilir. Bu özəl Qazaxıstan şirkətlərinin təşəbbüsü ilə edilir. Bunu onlar təşkil ediblər, lazımi yükləri daşıyıblar və indi də kömək edirlər. Aydındır ki, Ukraynadakı vəziyyət mürəkkəbdir. Bəlkə də bəzilərinə çadır barədə informasiya əcaib görünüb. Lakin biz burda heç bir problem görmürük”. Onu da qeyd edək ki, Moskva Buçada və ətraf şəhərlərdə çoxsaylı hərbi cinayətlər törətməkdə ittiham olunur. Qazaxıstan biznesmenləri və Ukraynadakı qazax diasporası burada daha çox xeyriyyə çadırlarının qurulacağını bəyan edirlər. Bu arada başqa bir xəbərə görə, Qazaxıstan Rusiya ilə qarşılıqlı valyuta mübadiləsinə dair razılaşmanı birtərəfli qaydada ləğv edib. Astana bəyan edib ki, 20 il bundan əvvəl imzalanmış bu saziş artıq əhəmiyyətini itirib. Bununla yanaşı, Qazaxıstanda bir çoxları sazişin ləğv edilməsindən narahatdır, belə ki, Qazaxıstanın xaricdən aldığı malların demək olar yarısı Rusiyadan gəlir. Rusiya Qazaxıstanın ən böyük ticarət partnyoru olaraq qalır. Onun Qazaxıstanın xarici ticarətindəki payı 24 faizdir və 2021-ci ildə 24.2 milyard dollar təşkil edib. Milli valyutalar olan tenge və rublun qarşılqılı mübadiləsinə dair razılaşmanı Moskva və Astana hələ 1995-ci ildə imzalamışdılar. Bu razılaşmaya görə, iki ölkə bir-birinin daxili maliyyə bazarlarının sabitləşdirilməsində iştirak etməli idilər. Bu saziş həftədə iki dəfədən az olmayaraq, birjalarda tenge və rublun dollara nisbətdə məzənnəsinin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tuturdu. Astana bildirir ki, bu saziş artıq aktuallığını itirib, çünki Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsində milli valyutaların mübadiləsini tənzimləyən başqa sənədlər qəbul olunub. Qazaxıstan bunu da bildirir ki, sözügedən razılaşma de-yure qüvvədə olsa da, artıq xeyli vaxt idi de-fakto fəaliyyət göstərmirdi. Eləcə də Qazaxıstan bəyan edib ki, Astana buna bənzər razılaşmaları təkcə Rusiya ilə yox, Monqolustan, Qırğızıstan və Belarusla da dayandırır.
Bu arada Qazaxıstan millət vəkillərindən Baqıtjan Smaqulov baş nazir Alixan Smailovu Rusiya prezidenti Vladimir Putinə onun vədini xatırlatmağa çağırıb. Putin Qazaxıstanın sonuncu xanı olmuş Kenesarı xanın Rusiya muzeyində saxlanan kəllə sümüyünün Astanaya qaytarılacağını vəd etmişdi. Smaqulov xatırladıb ki, Kenesarı xanın kəlləsi və tüfəngi hazırda Moskvadakı Etnoqrafiya Muzeyində saxlanır. Deputat bildirib ki, xanın kəlləsi vətəninə qaytarılmalı, ləyaqətlə dəfn olunmalı və tarixi ədalət bərpa edilməlidir. Qazaxlar artıq illərdir ki, Kenesarı xanın kəllə sümüyünün qaytarılmasını Moskvadan rica edirlər. Həm də Kenesarı Qasımulı kimi tanınan Kenesarı 1841-ci ildə bütün qazaxların xanı seçilmişdi. O, 1847-ci ildə indiki Qırğızıstan ərazisində həlak olanadək Rusiya müstəmləkəçi qoşunlarına qarşı silahlı mübarizə aparmışdı. Onun başı ölümündən sonra kəsilərək Omsk şəhərindəki Rusiya hakimiyyət orqanlarına göndərilmişdi. Vladimir Putin 2021-ci ilin iyununda ovaxtkı prezident Nursultan Nazarbayevə Kenesarı xanın kəllə sümüyünün qaytarılacağını vəd etmişdi. Rusiya qazaxların başqa bir milli-azadlıq hərəkatı lideri – Keyki Batırın başını Qazaxıstana 2016-cı ildə qaytarıb. Nurmaqanbet Kokembayulı kimi tanınan Keyki Batır 1916-cı ildə qazaxların çar Rusiyasına qarşı üsyanına rəhbərlik etmişdi. O, 1917-ci ildə bolşevik hakimiyyətini və Sovet İttifaqını tanımaqdan imtina etmiş və 1923-cü ildə öldürülmüşdü. Onun başı Sankt Peterburqdakı Kunstkamera Muzeyində saxlanır. 2017-ci ildə Çeçenistan başçısı Ramzan Kadırov XIX əsrdə Şimali Qafqaz müqavimət hərəkatının liderlərindən olmuş Hacımuradın kəllə sümüyünün qaytarılmasını xahiş etmişdi. Bununla yanaşı, Rusiya və Qazaxıstan arasında hələ də ziddiyyət mənbəyi olaraq qalan hallardan biri səfir Aleksey Borodavkinin “rusofob radikal millətçilik” fikirləri ilə bağlı açıqlamalarıdır. Qazaxıstan ictimaiyyəti Rusiya səfiri Aleksey Borodavkinin ölkədə guya “rusofob radikal millətçilik” olduğu sözlərindən hələ də hiddətlidir. Xatırladaq ki, bundan əvvəl Rusiya KİV-nə açıqlamasında Borodavkin Qazaxıstanda millətçilik meyllərinin getdikcə daha çox görünməyə başladığını iddia edib: “Təəssüf ki, mən radikal milliyyətçilik meyllərindən narahatlığımı bildirməliyəm. Qazaxıstanda millətçilik meylləri getdikcə daha açıq görünür”. Borodavkin əlavə edib ki, Qazaxıstan hakimiyyətinə “ekstremistlər” və “millətçilər”lə mübarizədə yardım lazımdırsa, Rusiya bunu təmin edə bilər. Qazaxıstanlı fəal Arman Şurayev Borodavkinin Qazaxıstan ərazisində xüsusi əməliyyat keçirmək hədələrinə cavab verib. Şurayev xüsusi videomüraciətində Qazaxıstan çöllərinin rus əsgərlərinin cəsədləri ilə dolu olacağını deyib: “Rus dilini qüsursuz bilməyim faşist FSB-nin “Sputnik” agentliyinə müsahibəsində “Qazaxıstanda nasistlər yaşayır və lazım gələrsə, orada xüsusi əməliyyat keçirə bilərik” deyən bu axmağa cavab verməyə imkan verir. Qulaq as, sənin “şəbəkə”n qarışıb. Cəsur ukraynalılar sizə öz yerinizi göstərir. Mən də deyə bilərəm: Allah eləməsin, bizə də gəlməyə qərar versəniz, burada da sizin üçün asan olmayacaq. Bütün qazax çölü sizin dəstələrinizin cəsədləri ilə zibillənəcək. Qazaxıstanda “rusofobiya”dan danışırsınızsa, bunu ilk “əkən” sənsən”. Fəal Borodavkinin özünü Qazaxıstanda “Rusiyanın qubernatoru” kimi apardığını deyib: “Rusofobiya sizin davranışlarınızın nəticəsidir”.
Nahid SALAYEV
