Qadınlar ölkənin, cəmiyyətin əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi tarixin səhnəsində öz yerini çoxdan tutub. Elə bir ictimai-siyasi, mədəni-maarif inqilabı olmayıb ki, orada qadının rolu görsənməsin. Belə bir inqilab, belə bir hərəkat təsəvvür etmək çətindir.
Azərbaycanın Güneyində də baş verən inqilablarda qadınların rolu əvəzsizdir. Burada qadın azadlığı məsələsi hər zaman aktual olub, bu gün də aktualdır. Dünənki kimi bu gün də güneyli qadınlar aktivdir və öz azadlıqları uğurunda mübarizə aparırlar. Əlbəttə, təhsil, mədəniyyət, sosial rifah, cəmiyyətdə, dövlətdə öz sözünü demək imkanı əldə etmək üçün güneyli qadınlar illərdir mücadilə verirlər. Bu gün molla rejiminin qarşısında da əzəmətli Azərbaycan qadınları dayanıb. Güney Azərbaycanda qadın azadlığı məsələsi hər zaman aktual olub.
AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə doktoru, BAO sədrinin müavini Faiq Ələkbərli bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, Güney Azərbaycanda qadın azadlığı məsələsi daha çox XIX əsrin ortalarında meydana çıxmağa başladı. Çünki ona qədər, bilirik ki, burada bir çox türk dövlətləri hökm sürüb. Yəni Səlcuqlar, Bayandurlular, Baharlılar, Səfəvilər, Əfşarlar və başqa türk dövlətlərinin vaxtında qadınlarla bağlı elə ciddi bir problem olmayıb. Bu baxımdan, həmin dövrlərdə qadın azadlığı problemi olmayıb. Daha çox bu məsələ Qacarlar dövlətinin yaranmasından bir müddət sonra meydana çıxdı. Bu da təsadüfi deyildi. Nəsrəddin şah hakimiyyətə gəldikdən sonra təkbaşına hakimiyyət sürmək üçün bir çox hüquqları məhdudlaşdırırdı. Bilirik ki, 1848-1852-ci illərdə Babilər hərəkatı baş verdi və bu hərəkatda da əsas məsələlərdən biri qadın azadlığı problemi idi. Həmin məsələlərdə aktiv iştirak edənlərdən biri də Azərbaycanın Zəncan şəhərindən olan Tahirə Zərrintac (Tahirə Qürrətüleyn) idi. Tahirə Zərrintac o dövrdə qadın azadlığı uğrunda mübarizə aparıb, hətta Qacarlar dövründə çadrasını atan ilk qadınlardan biri olaraq tarixə düşüb. Bununla da qadınların hüquq və azadlıqılarının əlindən alınmasına etiraz edib. Onun da əsas mövqeyi bu idi ki, qadın və kişi arasında heç bir bərabərsizlik olmamalıdır, hər kəs öz hüququna sahib olmalıdır. Hətta o öldürülməmişdən əvvəl son söz olaraq deyib ki, siz məni nə qədər istəsəniz tez öldürə bilərsiniz, amma qadınların azadlığını dayandıra bilməzsiniz. Bütün hallarda o mübarizə aparıb və hətta Nəsirddin şahın onunla evlənmək təklifini də rədd edib. Bir sözlə, öz azadlığını heç nəyə dəyişməyib. Bununla bağlı xarici müəlliflərin, tədqiqatçıların da fikirləri də vardı. Daha sonra qadın azadlığı məsələsi Azərbaycanımızın güneyində XIX əsrin sonlarında, XX əsrin əvvəllərində meydana çıxıb”.
F.Ələkbərli bildirdi ki, həmin dövrdə də Zeynəb Paşa öz qoçaqlığı ilə fərqlənirdi. Ekspert qeyd etdi ki, Zeynəb Paşa da qadınların azadllğı məsələsində rol oynayıb, Tənbəki üsyanı və digər hadisələrdə iştirak edib. Bu qoçaq qızın əvvəlcə oğlan olduğu zənn edilsə də, sonradan onun igid, gözəl bir azərbaycanlı qız olduğu üzə çıxıb. F.Ələkbərli deyir ki, Güney Azərbaycanda hər zaman qadınlarımızın öndə olub. Onun sözlərinə görə, güneyli qadınlar 1917-1918-ci illərdə ermənilərin və aysorların Cənubi Azərbaycan şəhərlərində törətdikləri qırğınlara qarşı mübarizələrdə aktiv iştirak ediblər. Burada azadlıq arzusu ilə çıxış edənlərdən birinin Nimtac xanım olduğunu qeyd edən alim bildirdi ki, Nimtac xanım düşmənlərin Urmiayada, Salmasda və başqa şəhərlərimizdə törətdikləri qətlamlar zamanı şeirlər yazıb. Onun şeirlərindən birini “Qadınların kişilərə xitabı” adlandığını deyən F.Ələkbərli bildirdi ki, o, kişiləri bu qırğınların qarşısını almağa çağırırdı. Təbrizli Şəms Kəsmayi adlı şairədən bəhs edən alim qeyd etdi ki, o da çadrasız gəzən ilk qadınlardan hesab olunur, onun şeirlərində də yenilikçilik ön planda olub, insanlar sosial bərabərliyə səslənib.
Güneydə qadın azadlığı uğrunda mübarizə aparan saysız qadınların olduğunu deyən F.Ələkbərli hesab edir ki, Milli Hökumət dönəmində bu sahədə irəliləyiş olub. “Seyid Cəfər Pişəvərinin başçısı olduğu Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə qadınlara bir çox hüquqlar, haqlar verilib. Milli Hökumət dönəmində, demək olar ki, qadınların artıq bir sıra haqq və hüquqları tanınıb. Milli Hökumət devirildikdən sonra İrandakı digər xalqların nümayəndələri kimi bizim qadınların da haqları-hüquqları əllərindən alınıb. Qadın azdalığını boğanlara etiraz edən qadın olaraq biz burada şairə Hökumə Billurini görürük. Azərbaycanın Zəncan şəhərindən olan Billuru qadın azadlığı ilə bağlı bir çox şeirlər yazıb. Şairə Mədinə Gülgün də qadın azadlığını müdafiə edib. Güneydə qadın azadllığını müdafiə edənlərdən biri də Mərziyyə Üskülü idi ki, o da gənc yaşlarından Pəhləvilər rejiminə qarşı mübarizə aparıb və milli hərəkatın dönməz mücahidlərindən biri olub. Onun da şeirlərində məhz qadınların hüquq və azadlıqlarından bəhs olunur. Pəhləvilər rejimi devirildikdən sonra hakimiyyətə molla rejimi gəldi. Burada da qadınlarımızın haqq və hüquqları tapdanıb. İran adlanan ölkədə Azərbaycan qadınları hər zaman öndə olub. Bu gün də qadınlarımız öz haqları, hüquqları uğrunda mücadilə verirlər. Azərbaycan qadınları molla rejiminin haqsızlıqlarına etiraz edirlər. Yəni XIX, XX əsrlərdə olduğu kimi, XXI əsrin əvvəllərində də Azərbaycan qadınları mübarizdir. Biz qadın azadlığını ifadə edən qadınlarımızdan çox danışa bilərik.
Məsələn, Şərifə Cəfərinin, Şəlalə Cavanşirin, Maral Təbrizlinin, Türkan Urmulunun adlarını çəkmək olar ki, onlar da məhz qadın hüquq və azadlıqlarının yorulmaz carçıları olublar.
Hazırda da güneyli qadınlarımız öz hüquq və azadlıqlarına qovuşmaq üçün Tehran rejiminin siyasətinə qarşı mübarizə aparırlar. Şübhəsiz ki, onlar öz hüquq və azadlıqlarını əldə edənə qədər mübarizələrini davam etdirəcəklər”-deyə F.Ələkbərli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
