İranda hökumətin bütün təzyiqlərinə, yüzlərlə nümayişçinin öldürülməsinə, minlərlə insanın həbs olunmasına baxmayaraq, rejim əleyhinə etirazlar aylardır davam edir. Bu, İslam Respublikası tarixində ən uzun çəkən etirazlardır.
Son həftələr etirazların sayı azalsa da, təhlilçilər dövlətin insanları onillərlə məruz qoyduğu repressiyaların doğurduğu qəzəbin asanlıqla keçməyəcəyini bildirir. Onlar klerikal hakimiyyətlə İranın gənc əhalisi arasındakı uçurum dərinləşdikcə etiraz hərəkatının davam edəcəyini deyirlər. Beyrutdakı Amerika Universitetinin İran üzrə eksperti Əli Fətullah-Nejad qeyd edir ki, İran 2017-2018-ci illərdə başlamış etirazlarla inqilabi prosesə qədəm qoyub. O zaman iqtisadi narazılıqların səbəb olduğu etirazlar tezliklə siyasi məcraya keçmişdi. Fətullah-Nejad bu fonda bildirir: “Bu qəbildən istənilən prosesdə həm sakit, həm də gərgin fazalar olur. Hazırkı inqilabi epizod dövlətlə cəmiyyət arasında birləşdirilməsi mümkün olmayan uçurumun yarandığını göstərir”. Hazırkı etirazlar zamanı iranlılar İslam Respublikasına son qoyulmasını tələb edirlər və klerikal rejimin ən üzdə olan rəmzlərini qəzəb hədəfinə çevirirlər. Xüsusən də qadınlar üçün məcburi baş örtüyü və Ali dini lider Ayətullah Əli Xamneyi qəzəb dalğasının mərkəzindədir. Hökumət rəsmiləri etirazları yatırmaqdan ötrü get-gedə daha çox gücə əl atır, daha çox vətəndaşı öldürür. Ancaq iranlılar pərakəndə küçə yığıncaqları və hökumətin hücumlarının qurbanlarının yas mərasimlərində etirazlarını ifadə edirlər. Küçələrdə şüar yazan və etiraz işarələri asanlar da var, evlərinin damlarından və pəncərələrindən hökumət əleyhinə şüarlar qışqıranlar da. İnsan haqları təşkilatlarının məlumatlarına görə, İran təhlükəsizlik qüvvələri etiraz dalğası başlayandan bəri 500-dən çox etirazçını, o cümlədən 60-dan çox uşağı öldürüb. 18 mindən artıq insan saxlanılıb. İki gənc etirazlarda iştiraka görə ictimai şəkildə edam edilib. Tehranda anonimlik şərti ilə danışan bir qadın etirazçı “Azadlıq” radiosuna deyib: “Heç nə əvvəlki kimi olmayacaq, biz öz səsimizi tapmışıq. Hətta əgər inqilab yaxın gələcəkdə öz məqsədinə nail olmasa belə, biz artıq qorxmuruq, döyüşməyi və dirənməyi bacarırıq”. İran paytaxtında bir jurnalist etirazların hakimiyyətə ciddi təhlükə yaratdığını vurğulayır. Ancaq o hesab edir ki, yaxın zamanda rejimə süqut təhlükəsi yoxdur. Hakim elita və silahlı qüvvələr arasında gözlə görünən çatlar yaranmayıb. Etirazlarsa iqtisadiyyatı tamamilə durğun hala gətirməyib. İnternetlə bağlı artan senzura və rialın ABŞ dollarına qarşı dəyər itirməsini nəzərdə tutan jurnalist bildirib: “Onlar hakimiyyətdə qalmaq üçün əllərindən gələn hər şeyi edəcəklər. Buna görə də hələlik, xüsusən də İnternet və milli valyuta ilə bağlı gərginlik və narazılığın artmasını gözləyirəm”. Vaşinqtonda yerləşən Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun tədqiqatçısı Kərim Sədcadpurun sözlərinə görə, tarix göstərir ki, xalq üsyanları dayanıqlı olmaq üçün kritik kütlə cəlb edə bilməlidir: “Kritik kütlə cəlb etmək üçünsə etirazlar dayanıqlı kimi qəbul edilməlidir”. Tehranda yaşayan tanınmış sosioloq Həmid Reza Cəlaipur isə bildirir: “Aydındır ki, bir çox iranlı bu xalq üsyanının İslam respublikasının süqutuna nail ola biləcəyinə inanır. Ancaq İslam respublikası rəsmilərinin də uduzan tərəf olduqlarını düşünməyə başlaması vacibdir. Hələlik, bu məqama gəlib çatmamışıq. Hakimiyyətlə əhali arasındakı uçurum ciddidir. Ancaq iranlıların çoxu hələ də rejimi devirmək üçün etirazlara qatılmaq istəmir”. O, hazırkı etiraz dalğasını hakimiyyətin illərlə xalqın tələblərini dinləməməsi ilə əlaqələndirib: “Hakimiyyət keçmiş etirazlardan dərsini almayıb”.
Lakin artıq o da bəllidir ki, İranın hərbi elitası ölkədə bir neçə aydır davam edən etirazların yatırılması məsələsi ilə bağlı parçalanıb. ABŞ-ın Müharibələri Araşdırma İnstitutu bildirir ki, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) liderlərinin son şərhləri etirazlarla bağlı rejim daxilində və xüsusən də SEPAH daxilində davam edən fikir ayrılıqlarını əks etdirir. Briqada generalı Həmid Abazari bəzi hərbi liderlərin dəyərlərə, ali liderə və rejimə qarşı çıxdıqlarını deyib və onların iğtişaşlarla necə mübarizə aparacaqlarını müzakirə etdiklərini güman edir. Abazari, həmçinin, rəsmiləri etirazları açıq şəkildə pisləmədiklərinə görə tənqid edib. Keçmiş BƏSİC rəisi, briqada generalı, indi elit əks-etiraz bölmələrinin təşkili və təliminə cavabdeh olan Qulam Hüseyn Qeyb Parvar Abazarinin tənqidlərini dəstəkləyib. İran mediası Abazarini SEPAH komandiri, general-mayor Hüseyn Səlaminin müşaviri adlandırıb. Abazarinin açıqlamaları onu göstərir ki, SEPAH daxilində yüksək rütbəli zabitlər arasında parçalanmalar mövcuddur. Bunlar fonunda ABŞ Dövlət Departamentinin sözçüsü Ned Prays olduqca maraqlı açıqlama verib. O qeyd edib ki, İrandakı ümumxalq etirazları etnik və coğrafi sərhədləri aşıb: “İran xalqının bir neçə aylıq etirazları zamanı şahidi olduğumuz şeylər bir çox cəhətdən diqqətəlayiqdir. O mənada ki, bunu İranın qadın və qızları təşkil edib, onlar bunu müxtəlif yollarla irəli aparıblar. Bizim məsuliyyətimiz və rolumuz İran xalqının ifadə və toplaşma azadlığını və bütün əsas hüquqlarını dəstəkləməkdir”.
Samirə SƏFƏROVA
