Onilliklər ərzində Ukraynanın super zəngin iş adamları ölkədə böyük iqtisadi və siyasi gücə malik olublar. Lakin Rusiya işğalından sonra onlar da milyardlarla dollar itiriblər. Son hadisələr isə Ukraynada oliqarxlar erasının bitdiyini göstərir…
Ukraynanın ən varlı adamı olan 56 yaşlı Rinat Axmetov bir çoxlarına görə oliqarx tərifini ən aydın şəkildə özündə əks etdirən şəxsdir. Mədənçi oğlu ikən milyarder olan Axmetov ölkəsində “Donbas kralı” kimi tanınır.
Hazırda dağıdılmış Azovstal polad zavodu da daxil olmaqla, ölkənin şərqində çoxlu polad və kömür investisiyaları olan iş adamı ölkənin ən böyük futbol komandası olan “Şaxtyor Donetsk”in də sahibidir.
Son vaxtlara qədər o, ən məşhur telekanallardan birinin sahibi olub. Ukraynalı oliqarxlar sərvətləri ilə yanaşı, siyasi nüfuzları ilə də məşhurdurlar. 2017-ci ildə Londonda yerləşən “Chatham House” analitik mərkəzi “Ukrayna üçün ən böyük təhlükənin” oliqarxlar olduğunu bildirirdi. Onlar öz müttəfiqləri və millət vəkilləri vasitəsilə dəfələrlə öz maraqlarına uyğun qanunların hazırlanmasına nail olublar.
Ukrayna lideri Vladimir Zelenskinin sözlərinə görə, bu iş adamları “özlərini siyasətçilərdən, dövlət məmurlarından və hakimlərdən daha vacib hesab edən bir qrupdur”.
Lakin bir çox adi ukraynalılar kimi oliqarxların bir qismi də 2014-cü ildə Ukraynanın şərqində başlayan müharibə ilə öz sərvətlərini itirib. Bir çox ukraynalı hesab edir ki, Axmetov doğma şəhərində rusiyayönlü separatizmə qarşı kifayət qədər tədbir görmür. Rusiya Donbası işğal edərkən, Axmetov etiraz əlaməti olaraq fabriklərində sirenlər çalıb və separatçılara qarşı tənqidi açıqlamalar verib. Lakin Rusiyaya qarşı müqavimətin maliyyələşdirilməsində kifayət qədər addımlar atmadığı üçün tənqid edilib. Xüsusilə başqa bir ukraynalı milyarder İqor Kolomoyskinin etdikləri ilə müqayisə edildikdə.
2014-cü ilin martında Kolomoyski ölkənin cənub-şərqində yerləşən Dnepropetrovsk vilayətinin qubernatoru təyin edilib. Döyüşlər başlayanda Kolomoyski könüllü müqavimət bölmələrinə milyonlarla dollar köçürüb. O, rusiyapərəst yaraqlıları ələ keçirməyə görə də pul mükafatı vəd edib, Ukrayna ordusunu yanacaqla təmin edib. Lakin 2019-cu ildə o, Ukraynanın o vaxtkı lideri Petro Poroşenko ilə üz-üzə gəlib.
Parlamentin qəbul etdiyi bir qanun onun neft şirkətinə nəzarəti itirməsinə səbəb olub. Buna cavab olaraq o, bir qrup silahlı şəxslə şirkətin ofisinə basqın edib.
Sonrakı illərdə ölkənin şərqində münaqişələr artdıqca, oliqarxlar çoxlu fabrik, tarla və mədənlərini itiriblər. Öliqqarxlara növbəti zərbə isə Ukrayna parlamentinin qəbul etdiyi “de-oliqarxiya haqqında qanun” olub.
Zelenskinin dəstəklədiyi bu qanun üç şərtə uyğun gələnləri oliqarx elan edirdi - siyasətdə nüfuz sahibi olmaq, mediada nüfuz sahibi olmaq, öz sahəsində monopolist olan şirkətə sahib olmaq və hər il milyonlarla dollar qazanmaq.
Bu tərifə əsasən oliqarxlara əlavə nəzarətlər tətbiq edilib, onların siyasi partiyalara ianə verməsi qadağan edilib. Bu siyahıya düşməmək üçün Rinat Axmetov əlində olan bütün medianı dərhal satmalı olub.
2022-ci ilin fevralında Rusiyanın işğalı oliqarxlara son zərbə oldu. Artan münaqişə Ukraynanın ən varlı adamlarının gəlirlərini daha da azaltdı. Bəs oliqarxların gücünün azalması Ukrayna demokratiyasını gücləndirəcəkmi?
Məşhur “Ukrainska Pravda” xəbər saytının baş redaktoru Sevgil Musayeva deyir ki, bu müharibə Ukraynadakı oliqarxların sonunun başlanğıcı oldu.
Əvvəllər Ukraynanın aparıcı araşdırmaçı jurnalistlərindən biri, indi isə Zelenskinin məsləhətçilərindən biri olan Serhiy Leşçenko deyir ki, “De-oliqarxiya qanunu” onların çökməsinə səbəb olan ən böyük amillərdən biri idi: “Müharibənin şiddətlənməsi onların vəziyyətini daha da çətinləşdirdi. Siyasətlə məşğul olmaq əvəzinə, güclərini sağ qalmağa yönəltdilər”.
Musayeva deyir ki, bundan sonra Ukraynada vətəndaş cəmiyyəti və korrupsiyaya nəzarət etmək üçün yaradılan institutlar yeni oliqarxların ortaya çıxmasına imkan verməməlidir.
Tahir TAĞIYEV
