İranda hadisələrin inkişafı getdikcə daha maraqlı xarakter almağa başlayır. Belə ki, İranda yaşayan müxtəlif xalqların təşkilatları bu ölkədəki etniklərin azadlıq mübarizəsi, davam edən etirazlar fonunda qarşıda duran hədəflərlə bağlı bəyanat yayıb.
Burada qeyd edilir ki, İranın işğalçı rejimləri tərəfindən qeyri-fars millətlərin torpaqlarının yüz ilə yaxın işğalı dövründə bu xalqları məhv etmək üçün sistemli qırğınlarla yanaşı, müxtəlif assimilyasiya, repressiya, məcburi köç, coğrafi dəyişikliklər, demoqrafik dəyişikliklər və sair tətbiq edilib. Bu gedişlər xalqların müqavimətini darmadağın etməyə hesablanıb: “Etnik qrupların işğalçılara qarşı birliyini pozmaq üçün fars işğalçıların əsas siyasətlərindən biri də işğal olunmuş ərazilərdə coğrafi və etnik dəyişikliklərin aparılması olub. Bütün amansız repressiyalara baxmayaraq, yüz ildən sonra bu xalqların qeyrətli övladlarının müstəqillik fəryadları regionda və dünyada böyük rezonans doğurdu”.
Bununla yanaşı qeyd edilir ki, İranın işğalı altında olan xalqların işğaldan müstəqilliyə keçid platforması hazırlanıb. Burada vurğulanır ki, ki, İranın işğalçı rejimi devrildikdən və ya onun qüvvələri ərazimizdən çıxarıldıqdan sonra Tehran rejiminin işğalı altında olan xalqların öz milli hökumətlərini yaratmaq hüquqlarını tanımayan heç bir alternativi qəbul etməyəcək və bütün gücümüzlə buna qarşı mübarizə aparacağıq: “Biz bəyan edirik ki, regionun demokratikləşməsi mütləq İranın işğalı altında olan xalqların hüquqlarının tanınmasından asılıdır. Bu xalqların hüquqlarına məhəl qoymayan istənilən hərəkat antidemokratikdir və biz, İranın işğalı altında olan xalqlar, heç bir halda heç kimin, yaxud hər hansı bir qrupun övladlarımızın qanından istifadə edərək hakimiyyətə gəlməsinə, “İran”ın saxta ərazi bütövlüyü iddiası ilə xalqların müstəqilliyini pozmasına və İran adlı həbsxanada hökumətimizə diktatura tətbiq etməsinə icazə verməyəcəyik. Ona görə də İranın işğalı altında olan xalqların hüquqlarını tam tanıyaraq, hökumətlərini formalaşdırmaqla diktatura və terrorizmdən demokratiyaya keçid lazımdır.. İranın işğalı altında olan xalqlara məxsus ərazilərdə milli qüvvələrə arxalanaraq hər cür xaosun qarşısını aldıq, demokratiya, qadın haqlarına, insan haqlarına, dini və məzhəbi haqlara, etnik haqlara və hər bir xalqa aid edilən milli coğrafi bölgədə ictimai təhlükəsizliyin eyni millətin qüvvələri tərəfindən təmin edilməsinə və dünyəvi hökumətin formalaşması ilə bu bölgələrdə müasirlik, sülh, sabitlik və demokratiyaya zəmanət veririk. İşğalçı rejim müstəqillik əldə etdikləri halda bu xalqların bir-biri ilə ərazi iddiaları səbəbindən toqquşması və xalqlar arasında müharibənin başlanması ilə bu xalqların torpaqlarını yenidən işğal edib talaya bilsin deyə, əsarətdə olan xalqların təbii və tarixi coğrafiyasını dəyişdirərək, parçalanma və ixtilaf salıb, millətlərin torpaqlarını müxtəlif vilayətlərə bölmək, birləşdirmək və ya yeni vilayətlər yaratmaqla millətlərin sərhədlərini pozub. İranın işğalının məhsulu olan bu fərqlilikləri qəbul edərək, bəzi bölgələrdə sərhədlərin və hətta millətlərin tərkibinin ciddi şəkildə dəyişdiyini bilir, inanır və vurğulayırıq ki, xalqlar İranın işğalından müstəqil olduqdan sonra bu problemlər öz həllini tapmalıdır. Problemlər hökumətlər arasında milli səviyyədə danışıqlar vasitəsilə həll edilməlidir. Bu məsələdə biz belə bir razılığa gəldik ki, siyasi fikirlərdən uzaq, beynəlxalq assambleyaların nəzarəti altında tarixi elmi komitələr bu məsələlərin həlli üçün dinc yolla insan haqlarını müəyyən edib işləsinlər. Bildiririk ki, bütün beynəlxalq, siyasi, iqtisadi, coğrafi və insan haqları qanunlarını, xüsusən də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının müddəa və qətnamələrini tanıyır və bütün gücü ilə onların həyata keçirilməsinə çalışırıq. Bildiririk ki, İranın işğalçı rejimi ilə digər hökumətlər arasında beynəlxalq standartlara tabe olan, milli təhlükəsizlik və müstəqilliyə xələl gətirməyən bütün ticarət sazişləri tanınacaq və həyata keçiriləcək. Biz dinc mübarizə metodunu vurğulamaqla yanaşı, qanuni milli və insan hüquqlarımıza nail olmaq üçün bütün qanuni beynəlxalq üsullardan istifadə edirik. Beynəlxalq təşkilatlardan, BMT Təhlükəsizlik Şurasından və dünyanın demokratik ölkələrindən, eləcə də İranın işğalı altında olan xalqların azadlıq və demokratiyaya çatmasını istəyən qonşulardan xahiş edirik ki, bu xalqların İranın işğal etdiyi ərazilərinin demokratikləşməsi, sülh, sabitlik və təhlükəsizlik uğrunda apardıqları mübarizəyə dəstək versinlər.Biz bəyan edirik ki, irançıların bu xalqlardan hər hansı birinin işinə hər hansı bir hücumu, yaxud müdaxiləsi bütün bu xalqların işlərinə hücum, müdaxilə hesab olunacaq və buna birgə cavab veriləcək”.
Digər tələblərin də yer aldığı sənədi müxtəlif siyasi qüvvə və təşkilatlar imzalayıb. İran rejimi bunların qarşısını almaqda acizdir. Xüsusən də sosial-iqtisadi vəziyyətin ağırlaşması buna imkan vermir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, İranda Tehranın Qərblə uğursuz nüvə danışıqlarına görə üzləşdiyi iqtisadi çətinliklərin və antihökumət etirazlarının davam etdiyi bir dövrdə ölkənin milli valyutası - rialın kəskin devalvasiyası müşahidə olunur. Artıq rial ABŞ dollarına nisbətdə ən ucuz həddinə enib. 1 dollar 440 min riala bərabərdir. Halbuki, bir ay əvvəl bu rəqəm 1 dollar üçün 360 min rial idi. Bu da xəbər verilir ki, milli valyutanın ucuzlaşmaqda davam etdiyi bir vaxtda iranlılar pullarını dollar və avroya mübadilə etməyə çalışırlar. “Reuters” bildirir ki, rialın qiymətdən düşməsi həm ölkədə davam edən etirazlar, həm də İranın dünya gücləri ilə 2015-ci ildə imzaladığı nüvə sazişinin dirçəlməsinə olan ümidlərin öləziməsi ilə bağlıdır. Bu sazişin dirçəldilməsi üçün danışıqlar aprel ayında başlanmışdı, lakin çox tezliklə İranın davranışının Qərb tərəfindən tənqid olunması ilə dalana düşdü. Bu durumda İranın xarici işlər naziri Əmir Hüseyn Abdullahian Maskat şəhərində Oman sultanı Heysəm bin Tariqlə görüşəndən sonra şayiələr dolaşırdı ki, sultan nüvə danışıqlarının bərpasında vasitəçi ola bilər. Lakin elə həmin gün 2015-ci il sazişinin imza tərəflərindən biri olan Almaniyanın Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Kristofer Burger deyib ki, Berlin danışıqların bərpa olunmasında məna görmür. ABŞ 2015-ci il sazişindən 2018-ci ildə birtərəfli qaydada çıxdıqdan sonra Tehran da bu saziş üzrə öhdəliklərindən geri çəkilib və uranın zənginləşdirilməsi dərəcəsini artırıb.
Bu arada İsralin müdafiə naziri bildirib ki, onun ölkəsi İranın nüvə obyektlərinə hücum edə bilər. Tehran onun nüvə proqramının dinc səciyyə daşıdığında israr etsə də, atom bombası istehsal etmək qabiliyyətinə son dərəcə yaxınlaşıb. Ekspertlər deyir ki, İran potensial baxımdan nüvə materialının saflığını silah istehsalına imkan verəcək səviyyəyə çatdıra bilər, amma onun nüvə başlığı daşıya biləcək raketlər tikməsinə illərlə vaxt lazım gələcək. İsrailin müdafiə naziri Beni Qantz ölkə hərbi hava qüvvələri məktəbinin məzun kadetləri qarşısında etdiyi çıxışda deyib: “İki-üç il müddətində siz səmaya qalxıb Şərq istiqamətində uçmalı, İranın nüvə obyektlərinə zərbələr endirməli ola bilərsiniz”. “Reuters”in yazdığına görə, İsrail artıq on ilə yaxın müddətdə bu və ya digər şəkildə İranın nüvə obyektlərinə zərbə endirə biləcəyi ilə hədələyir, lakin ekspertlərin fikrincə, bunu etmək üçün onun kifayət qədər hərbi qüdrəti yoxdur. Ekspertlər deyir ki, bu obyektlər İsraildən uzaqda və pərakəndə coğrafiyada yerləşir, üstəlik də hava hücumundan etibarlı müdafiə olunur. İsrail kəşfiyyatının 2023-cü il üçün proqnozlarına görə, İran nüvə silahı əldə olunmasına doğru tədrici irəliləyişini davam etdirəcək.
Ramil QULİYEV
