İranda davam edən aksiyaların hakimiyyət üçün getdikcə daha böyük problemlər yaratması müşahidə edilməkdədir. Xüsusən də sosial-itisadi müstəvidə baş verənlər vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Rejimin repressiyası xalqı daha da qəzəbləndirir.
Baş verənlər fonunda İran parlamentinin Təbrizdən olan deputatı Məsud Pezeşkian həbs edilmiş etirazçılarla rəftar və onların mühakimə olunmasını İslam Respublikası hökumətinin “qanunsuz” davranışının nümunəsi hesab edib. Pezeşkian bildirib ki, problem qanunun icrası ilə bağlıdır: “Bizim konstitusiyada kimisə 24 saatdan artıq həbsdə saxlamamaq, yaxud təqsirləndirilən şəxsin vəkillə təmin edilməsinə dair maddəlr var. Konstitusiyaya əməl etsək insanlar bu qədər qəzəblənməyəcək”. Millət vəkili daha sonra bildirib: “Qanunu biz yazdıq, amma başqa iş görürük, başqa cür hərəkət edirik və cəmiyyəti qızışdıran da öz səhvlərimizdir”. Son məlumatlara görə, İranın Buşehr, Qum, Həştgerd, Həmədan, Rəşt, İlam, Tehran, Məşhəd və bir sıra şəhərlərində etiraz aksiyaları davam edib. “Euractiv” portalı bu fonda yazır ki, artıq 2023-cü ildə İran hakimiyyəti dərinləşən daxili böhranla üzləşəcək: “İran 2023-cü ildə daha çox etirazlara səbəb ola biləcək inqilabi prosesə daxil olacaq və tərəflərdən heç biri geri çəkilməyəcək. İranın ali rəhbəri Seyid Xameneyi bilir ki, hicab kimi ideoloji sütunda kompromislərə getmək respublikanın dağılmasına səbəb olacaq. Ona görə də rejimin repressiyaları ikiqat artacaq”. Bu arada o da bəlliolub ki, Xameneyinin həbsdə olan bacısı qızı Fəridə Muradxani aclıq aksiyasına başlayıb. Bununla bağlı Fəridə Muradxaninin qardaşı Mahmud Muradhani məlumat yayıb: “Fəridə Muradxani ev dustaqlığına buraxılmaq tələbi ilə aclıq aksiyasına başlayıb”. Qeyd edək ki, Fəridə Muradxani 15 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. İran hökümətinin etirazçıları repressiyaya məruz qoyaraq nəyi hədəflədiyini şərh edən güneyli ekspert Taha Kirmani bu fonda maraqlı məqamlara toxunub:
“Məhsa Əmini sonrası başlayan etirazların gücünü dəyərləndirdiyimizdə, biz bunu küçələrdəki insan sayı ilə ölçməməliyik. Yəni, neçə şəhər küçələrə çıxdı və ya nə həcmdə çıxdı, bunlar önəmli olsa da, bu etirazların əsas güc nöqtəsini dəyərləndirdiyimizdə fərqli ölçüləri nəzərə almalıyıq. İndi bu mərhələdə etirazların 3 aydır davam etdiyinə baxdığımızda deyə bilərəm ki, etirazlar güclənərək davam edir və artıq öz gücünü sübut edib”. Kirmani deyir ki, İslam Respublikası etirazları tamamilə yatırmaya qadir deyil: “Hakimiyyətin gücünü dartdığımızda İran İslam Cümhuriyyəti bütün küçədəki etirazları basdırmağa, etirazçıları cəzalandırmağa və insanları qorxutmağa qadir görünsə də, bu etirazların həcmi və dərinliyini azaltmağa yetərli gücdə deyil. Bunu görə bilirik. Bu gün küçələrdə bəlkə bir ay bundan öncə ilə müqayisədə daha az etiraz olduğunu görürük, amma bu kəsinliklə etiraz dalğasının söndüyü və hakimiyyətin iddia etdiyi kimi bitdiyi mənasına gəlmir. Çünki, bunun əksini göstərən çox səbəblər var əlimizdə. Farsdilli media platformalarında etirazlara qatılmayan, ancaq İslam Respublikasını da dəstəkləməyən kəsimlərin iştirakınının vacibliyindən bəhs edilir”.
Taha Kirmani hesab edir ki, “boz kəsim” adlandırılan səssiz əhalinin etirazlara dəstək verməsi üçün onların birbaşa küçələrə çıxması gərəkli olmaya bilər: “Əsasən bu boz bölümün iştirakından danışıldığı zaman bunlardan milyonların küçələrdə olması nəzərə alınmırdı. Doğrudur, əgər əsl məqsəd İslam Cümhuriyyəti rejiminin dəyişməsidirsə ki, bu gün anlaşılan bütün müxalif qüvvələrin ortaq qənaəti budur, bunun həyata keçirilməsi üçün ciddi kütlələrin küçəyə gəlməsi qaçılmaz bir şərtdir. Ancaq, o boz kəsimin, o səssiz qalan insanların iştirakı fərqli meyarlarla ölçülə bilər. Misal üçün, keçmiş etirazlara baxanda görürük ki, hakimiyyət bu dəfə öz dəstəkçilərini meydana gətirməkdə uğursuz oldu. Bu gün İslam Cümhuriyyətinin ən təminatlı hesab etdiyi bazasında belə ciddi zədələnmələr görürük. Yəni, bu etirazların günü küçələrdə gördüyümüzdən çox daha böyükdür”. Hüquq müdafiəçiləri etirazların başlamasından bəri ölkənin müxtəlif vilayətlərində yüzlərlə etirazçının öldürüldüyü və minlərlə vətəndaşın həbs edildiyini bildirirlər. Həbs edilən bir çox etirazçı “Allaha qarşı müharibə aparmaq”da günahlandırılaraq edam cəzasına məhkum edilib. Edama məhkum edilən etirazçılardan Mohsin Şikari və Məcidrza Rəhnəvərdin hökmü tətbiq edilib. Onlar, etirazlar zamanı İslam İnqilabı Qvardiyasının (Sepah) könüllü Bəsic qüvvələrini yaralamaq və öldürmək iddiası ilə “Allaha qarşı müharibə aparmaq”da ittiham olunmuşdular. Kirmani İslam Resublikasının bu edamlarla öz tərəfdalarına güc mesajı vermək istədiyini ifadə edir: “Məncə hakimiyyətin bu edam cəzalarını birbaşa açıqlaması və necə açıqlamasına diqqət edəndə görürük ki, öz bazasına bir mesaj vermək istəyir. Məhkəmənin verdiyi qərar da son dərəcə anlamlıdır. İran İslam Cümhuriyyəti burada öz bazasını məmnun etmək və öz tərəfdarlarına güc mesajı vermək, onlara sahib çıxmaq mənasında mesaj verməyə çalışır. Yəni, etirazları basdırmaqda iştirak edən qüvvələrə ‘qorxmayın, mən arxanayızdayam, sizə zərər verənləri cəzalandırmaq üçün hər şeyi gözə alaram' mesajını verməyə çalışır. Çünki, işin sonunda bu etirazlar daha ciddiləşsə, hakimiyyətin yanında yer alan insanların şübhələri müəyyənedici olacaq”.
Tahir TAĞIYEV
