22 yaşlı Məhsa Əmininin sentyabrın 16-da polis nəzarətində ölümündən sonra başlayan və 3 aydır davam edən ümummilli etirazlar İranda mövcud rejimi getdikcə daha çıxılmaz vəziyyətə salır. Ümumiyyətlə, Əmininin ölümü ilə bağlı qəzəb minlərlə iranlının azadlıq və qadın hüquqları tələbi ilə küçələrə çıxmasına səbəb olub ki, bununla 1979-cu il inqilabından sonra İslam hökuməti üçün ən böyük təhlükə yaranıb.
Ölkədə əhalinin sosial-iqtisadi durumu ilə bağlı yaranan problemlərin miqyasının genişlənməsi də əhalinin rejimdən narazılığını sürətlə artırır. Bu fonda bəlli olub ki, Tehrandakı bankların bankomatlarında nağd pul olmadığı üçün ödəniş xidməti işləmir. Bildirilir ki, Tehranda bir çox bankomatlar ya işləmir, ya da nağd ödəniş xidməti aktiv deyil. Xatırladaq ki, son günlər əmanətçilər molla hökümətinin banklarından əmanətlərinin çıxarılması məqsədilə kampaniya başladıblar. Hökumət isə bu problemin öhdəsindən gələ bilmir. Bu durumda etirazlarda “İnflyasiya və bahalıq xalqın canını alıb” kimi şüar da ön plana çıxmaqdadır. Belə bir vaxtda Rəvansər şəhərində sahibkarlar molla rejiminin iqtisadiyyatını çökdürmək məqsədilə mağaza və iş yerlərini bağlayaraq kütləvi tətil keçirirlər. Enerji sektorunda kəskinləşən vəziyyət isə İranda iqtisadi durumu daha da çətinləşdirir. ABŞ-ın Müharibə Araşdırmaları İnstitutu qeyd edir ki, İran qarşıdakı qış aylarında qaz çatışmazlığı ilə üzləşə bilər: “İran prezidenti İbrahim Rəisi artıq qaza qənaət edilməsi barədə danışıb. O, enerji istehlakının azaldılması haqqında göstərişlər verib. Hökumət rəsmiləri qaz çatışmazlığından narahat olduqlarını söyləyiblər. Bu problem mövcud rejim əleyhinə narazılıqları daha da alovlandıra bilər". Bu arada İranda ticarət obyektlərinin işçilərinin ardınca, neft sektorunda çalışanlar da tətillərə qoşulub. Onlar ümumi etirazlardakı narazılıqlarla yanaşı, iş şəraiti və maaşları ilə bağlı tələblər irəli sürürlər. Qeyd edək ki, İranın neft sektorunda maaş 300-600 dollar arasındadır. İnflyasiyanın 50 faiz olduğu ölkə üçün bu maaş çox az hesab edilir. Son 3 ildə hər il qiymətlər 40 faiz qalxır. Qeyri-rəsmi dəyərləndirmələr inflyasiyanın daha yüksək olduğunu göstərir. Başqa bir məsələ dövlətin neft sektorunda çalışanların maaşlarını artıra bilib-bilməməsidir. Milli neft şirkətinin hər il 10 milyard dollar borcu artır. Ötən il 80-90 milyard dollar arası borcu olub və 2022-ci ildə borc artımının daha çox olacağı gözlənilir. Bu da o deməkdir ki, heç Milli Neft Şirkətinin özündə pul yoxdur. İranın dövlət borcu Milli Neft Şirkətinin borclarından üçqat çoxdur. Büdcə hər il 30 faiz defisitlə üzləşir. Bu il də eyni durumdadır. Odur ki, nə dövlət büdcəsi, nə də Milli Neft Şirkətinin vəsaiti hesabına neft sektorunda çalışanların maaşlarını qaldırmaq mümkündür. Bu isə narazılığı daha da kəskinləşdirir. Belə vəziyyətdə bəlli olub ki, İran parlamenti ölkənin iqtisadiyyat və maliyyə naziri Seyid Əhsən Xandoziyə impiçment təklifini qəbul edib. İranın Ərak şəhərinin deputatı Məhəmməd Həsən Asefarinin sözlərinə görə, bu təklifə gələn həftə baxılacaq. Deputat qeyd edib ki, nazirə milli valyutanın ucuzlaşması, qızılın qiymətinin qalxması, infilyasiya, fond bazarında vəziyyət, eləcə də vədlərini yerinə yetirməməsinə görə impicment göstərilməsi təklifi qəbul olunub. Bildirilib ki, İran parlamentinin nümayəndələri zəruri hesab etdikləri hallarda Nazirlər Kabinetinə və ya istənilən nazirə qarşı impiçment elan edə bilər. Ən azı 10 deputatın imzası ilə parlamentə impiçment təklif olunması mümkündür.
Bunlar fonunda İranın Buşehr, Qum, Həştgerd, Həmədan, Rəşt, İlam, Tehran, Məşhəd və bir sıra digər şəhərlərində etiraz aksiyaları davam edir. Etirazlarda “Diktatora ölüm!”, “Azadlıq!”, “Bu il başqa ildir, Seyid Əli devrilibdir!”, “Xamneyi qatildir, rəhbərliyi batildir” və digər şüarlar səsləndirilir. Hökumət mitinqlərdən görüntülərin yayılmasının qarşısını almaq üçün interneti kəsib. Neft şəhərciyində əhali etiraz məqsədilə küçələrdə tonqallar yandıraraq barrikadalar qurub. İranın Qum şəhərində Qasım Süleymaninin şəkli yandırılıb. Həmədanda xalqa divan tutan yarımhərbi və radikal “Bəsic” qüvvələrinin bazası yandırılıb. Buşehr şəhərində etirazçı gənclər elmi-dini hövzənin binasına, İsfahan vilayətinin Qolpayeqan şəhərində etirazçılar radikal və yarımhərbi "Bəsic" qüvvələrinə məxsus qərargaha “Molotov kokteyl”ləri ilə od vurublar. Qərbi Azərbaycan əyalətinin Tikantəpə şəhərində etirazçılar xalqa divan tutan hökumət muzdlusunun evini yandırıblar. Eyni zamanda, Şərqi Azərbaycan əyalətinin Təbriz şəhərində yanğınsöndürənlər şəhər bələdiyyəsinin önünə toplaşaraq təhlükəli iş şəraitinə və hüquqlarının pozulmasına etiraz olaraq aksiya keçiriblər. İran kinosunun tanınmış simalarından olan Fəriborz Ərəbniya qeyd edir ki, mövcud durumda dimi lider Əli Xamneyinin sonu İraqın keçmiş prezidenti Səddam Hüseynin taleyinə oxşayacaq. O, Səddam Hüseynin həbsxanadakı fotosunu paylaşaraq Xamneiyə xəbərdarlıq edib: “Mən doğru olanı dedim. İstəyirsən bundan nəticə çıxar, istəyirsən narahat ol”. Qeyd edək ki, bundan öncə İranın tanınmış aktyoru Həmid Fərruxnejad oxşar paylaşım edərək İran rəhbərini diktator, bəsit və yarıtmaz adlandırmışdı.
Tahir TAĞIYEV
