Mehriban Zeynalova: “Hər ailədə problem fərqli olduğu üçün, boşanmaların səbəbi də müxtəlif olur” “Əsasən iqtisadi çətinlik, məişət zorakılığı, sonsuzluğun boşanmaların artmasında xüsusi rolu var”
Azərbaycanda boşanma tendensiyası ilbəil artmaqdadır. Hətta rəsmi rəqəmlər də bunu təsdiq edir. Açıqlanan statistik rəqəmlərə əsasən, 2018-ci ilin yanvar-noyabr aylarında 56888 nikah və 13655 boşanma halları qeydə alınıb və əhalinin hər 1000 nəfərinə nikahların sayı 6,3, boşanmaların sayı isə 1,5 olub. Ekspertlər bildirirlər ki, son zamanlar boşanmaların sayı sürətlə artır. Demək olar ki, hər 4 nikaha 1 boşanma düşür.
Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda boşanmaların sayının artması tendensiyası 2004-cü ildən başlayıb. Həmin il cəmi 7 minə yaxın boşanma faktı qeydə alınıb. Növbəti illərdə boşanmaların statistikası aşağıdakı kimi olub:
2005-ci il - 71643 nikah, 8895 boşanma
2006-cı il - 79443 nikah, 7817 boşanma
2007-ci il - 81758 nikah, 8340 boşanma
2008-ci il - 79964 nikah, 7933 boşanma
2009-cu il - 78072 nikah, 7784 boşanma
2010-cu il - 79172 nikah, 9061 boşanma
2011-ci il - 88145 nikah, 10747 boşanma
2012-ci il - 79065 nikah, 11087 boşanma
2013-cü il - 86852 nikah, 11730 boşanma
2014-cü il - 84912 nikah, 12088 boşanma
2015-ci il - 68773 nikah, 12764 boşanma
2016-cı il - 66771 nikah, 13114 boşanma
2017-ci il - 62923 nikah, 14514 boşanma.
Ən son statistikaya görə, 2018-ci ilin altı ayı ərzində Ədliyyə Nazirliyinin rayon (şəhər) qeydiyyat şöbələrində 27525 nikah qeydə alınıb. Qeyd olunan dövrdə qeydiyyat şöbələrində 7219 boşanma rəsmiləşdirilib.
Dövlət qurumları və ekspertlər boşanmaların artmasının müxtəlif səbəblərlə bağlı olduğunu bildirirlər. Məişət problemləri, iqtisadi sıxıntılar, psixoloji, seksual zorakılıq, erkən evlilik, sonsuzluq, ailələrin yeni ailə qurmuş cütlüyə müdaxilə etməsi və digər səbəblərin boşanmaya gətirən faktorlar olduğu qeyd edilir.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi də boşanmaların sayının artmasından narahatdır. Bunun qarşısının alınması üçün müəyyən işlər görülür. Boşanmaların səbəbilə bağlı komitə də mütəmadi olaraq ictimaiyyətə məlumat yayır. Təkcə bu ilin başlanğıcından etibarən Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi boşanmaların səbəbilə bağlı bir neçə məlumat açıqlayıb.
Ötən ayın əvvəlində Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin yaydığı məlumatda qeyd olunurdu ki, internet Azərbaycanda boşanma prosesinə güclü təsir edən səbəblərdən biridir. Boşanmağa səbəb kimi internet, sosial şəbəkələrin də rolu xüsusi qeyd olunurdu.
Bu həftənin əvvəlində isə sonsuzluğun boşanmaya səbəb olan amillərdən biri olduğu bildirilmişdi. Açıqlanan statistik rəqəmlərdə qeyd olunur ki, Azərbaycanda sonsuzluq səbəbindən nikahların pozulması halları 33,5 faiz artıb.
Fevralın 13-də isə AQUPDK-nin İnformasiya və analitik araşdırmalar şöbəsinin rəisi Elgün Səfərov media nümayəndələrinə açıqlamasında qeyd edib ki, boşanmaların birinci səbəbi məişət zorakılığıdır. Onun sözlərinə görə, insanlar əsl səbəbləri müxtəlif bəhanələrlə, misal üçün, xarakter uyğunsuzluğu ilə ictimaiyyətdən gizlətməyə çalışırlar: “Bu mənada, növbəti tendesiyaya diqqət yetirmək olar: azərbaycanlı qadınlar daha müstəqil olublar və artıq zorakılıqla barışmağa hazır deyillər. Bu məqama diqqət yetirmək lazımdır”.
Boşanmaların səbəbləri ilə bağlı “Təmiz Dünya” İctimai Birliyinin rəhbəri Mehriban Zeynalova ilə söhbət etdik. O, “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, boşanmaların artması dəyərlərin itməsilə bağlıdır: “Boşanmaların artmasının səbəbləri müxtəlifdir. Əsasən iqtisadi çətinlik, məişət zorakılığı, sonsuzluq, sosial şəbəkələrdən istifadə boşanmaların artmasına səbəb olur.
Qeyd edim ki, bir vaxtlar normalar, yazılmamış qanunlar vardı. İndi onların hamısında dəyişikliklər baş verib. Bu normalar sosial şəbəkələr deyil. Sosial şəbəkələr, sadəcə, bu imkanları həyata keçirmək üçün rahat vasitədir. Yəni bunu etmək istəyən sosial şəbəkə olmasa da edəcək. Amma kökündə psixoloji dəyişikliklər, fərqli baxışların formalaşması durur. Bir çox hallarda sosial şəbəkələri bu məsələlərdə o qədər qabardırlar ki, bizim bu imkanları itirmək məsələsi ortaya çıxır. Nəzərə almaq lazımdır ki, biz bir çox işlərimizi məhz sosial şəbəkələr vasitəsilə reallaşdırırıq. Sosial şəbəkənin üstünlüklərini danmaq olmaz. Onlar vasitəsilə bir-birimizdən, dünayadan xəbər tuturuq, maraqlı məlumatlar əldə edirik və s. Ailə münasibətlərinin pozulmasında sosial şəbəkənin rolunun qabardılması problemin əsas kökünün kənarda qalmasına gətirib çıxarır”.
Həmsöhbətimizin sözlərinə görə, zorakılığın bir neçə növü var: fiziki zorakılıq, psixoloji zorakılıq, iqtisadi zorakılıq, cinsi zorakılıq, eyni zamanda, təqib formasında zorakılıq var. Bu faktlardan hansısa biri müəyyən müddətdə üstünlük təşkil edərsə, aidiyyəti qurumlar onu açıqlayır: “Bizim cəmiyyətdə daha çox fiziki zorakılıqla mübarizə aparılır. Digər zorakılıq formalarına qarşı mübarizə çox məhduddur və eyni zamanda, cəmiyyət onunla bağlı çox da məlumatlı deyil.
Ailədə cinsi zorakılıqla bağlı hətta ali təhsilli insanlardan soruşanda deyirlər ki, bəs kişi qadını nə üçün alıb, onun həyat yoldaşıdırsa, istənilən zaman buna razı olmalıdır. Ancaq beynəlxalq standartlar belədir ki, qadın razı olmadığı halda, ərinin onunla cinsi münasibətdə olması cinsi zorakılıq sayılır.
İqtisadi zorakılıq bizdə müzakirə predmeti deyil. Bizim cəmiyyət hesab edir ki, qadın kişinin əlinə baxmalıdır, ondan asılı olmalıdır. Qadın hər zaman bu gərginliyi yaşamalıdır ki, görək kişi nə zaman mərhəmətə gəlib ona pul verəcək, o da müəyyən problemlərini həll edəcək. Məsələn, bu gün alimentin ödənilməməsi iqtisadi zorakılığın ən bariz nümunəsidir.
Psixoloji zorakılıq isə bütün ailələrdə müəyyən qədər var. Ancaq psixoloji zorakılığın ən dəhşətli forması insanı özünü öldürmə həddinə çatdırmaqdır və ya şəxsiyyət olaraq yoxa çıxmasına gətirib çıxarmaqdır. Psixoloji zorakılıq həm də qarşı tərəfin zorakılığa əl atmasına səbəb olur, qisasçılıq hissi formalaşdırır. Yəni bu zorakılıq növünün də belə fəsadları var. Biz bu gün yalnız fiziki zorakılıqla mübarizə aparırıq, çünki ona qarşı cəza imkanları var. Əgər hansısa bədən xəsarətləri varsa, bunu məhkəmədə sübuta yetirmək imkanı olur. Psixoloji zorakılıq isə gözlə görünən zorakılıq deyil. Hətta intihar həddinə çatdırma olsa belə, biz intihar etmiş şəxsin psixoloji zorakılığın qurbanı olduğunu sübuta yetirə bilmirik. Çox az hallarda onu sübut etmək imkanı olur. Ona görə də biz ailədaxili zorakılığın digər formalarına qarşı da mübarizə aparıb, onu edənləri cəzalandırmaq üçün kifayət qədər çalışmalıyıq. Mən bununla bağlı bir çox ölkələrin təcrübəsinə baxdım. Baxmayaraq ki, bu zorakılıq növlərinin cəzalandırılması ilə bağlı qanunvericilikdə maddələr var, ancaq cəzanın tətbiq edilməsi üçün kifayət qədər indiqatorlar, üsullar yoxdur. Bu da onu göstərir ki, bütün dünyada psixoloji zorakılığa əl atan şəxslərin cəzalandırılması metodu tam işlənməyib”.
Həmsöhbətimiz onu da bildirdi ki, boşanma ilə bağlı müraciətlər araşdırılmalı, xırda səbəblər, kənar müdaxilələrdən verilən ayrılma qərarları ilə bağlı iş aparılmalıdır: “Qanunvericiliyə görə, hər hansı şəxs boşanma üçün müraciət edirsə, heç kim ona qadağa qoya bilməz. Hər bir vətəndaş həm evlənmək , həm də boşanmaq məsələsində müstəqil qərar verə bilər. İddia ərizələrində də zorakılıq halları çoxalıb. Nə qədər zorakılıqla bağlı iddia müddəti var. Əgər təhlükə varsa, həmin şəxslərə 3 ay vaxt verilməsi nə dərəcədə düzgündür? Əgər ailədə boşanma səbəbi sadəcə adi müdaxilələr, xırda məsələlərdirsə, o ailəni xilas etmək üçün hansı xidmətlər təklif olunur? Əgər belə xidmət paketləri olsa, ölkədə boşanmaların qarşısını xeyli almaq olar. Boşanma dövründə həmin şəxslərə psixoloq və ya sosial işçi xidməti təklif olunsa, o ailələrdə dəqiq araşdırma aparıla və boşanmaların qarşısı alına bilər. Təbii ki, ortalıqda münaqişə prosesində qalan uşaqlar olmasa, boşanmalar heç kimi narahat etməyə bilər. Valideynlər sivil formada ayrıla bilsə, ata və ana öz statusunu normal qorusa, bu zaman uşaqlar problem yaşamaz”.
Günel CƏLİLOVA
