Son il­lər çap olu­nan dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­rin­də nə ki­mi qü­sur­lar var?

Bə­dii ədə­biy­yat in­san­la­rın zöv­qü­nü yük­sək sə­viy­yə­də for­ma­laş­dı­rır. Bu şək­siz be­lə­dir. Bi­li­rik ki, uzun il­lər Azər­bay­can­da ki­tab nəş­ri sa­hə­sin­də də­rin böh­ran ya­ran­dı. Azər­bay­can oxu­cu­su bu sa­hə­də bö­yük çə­tin­lik­lər çək­di. Ki­ril əlif­ba­sın­dan la­tın qra­fi­ka­sı­na ke­çid nə­ti­cə­sin­də ya­ra­nan bu boş­luq həm ki­tab­xa­na­lar­da, həm də ki­tab ma­ğa­za­la­rın­da cid­di prob­lem­lər ya­rat­dı. De­mək olar ki, bu da ye­ni nə­sil oxu­cu­la­rın ki­tab­dan uzaq­laş­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xar­dı. 

Bu da giz­lin de­yil ki, o il­lər­də ki­tab nəş­ri­nin bir his­sə­si iş­baz­la­rın əli­nə keç­di və nə­ti­cə­də or­ta­lı­ğa pla­gi­at, key­fiy­yət­siz ki­tab­lar çıx­dı. Ki­tab sa­hə­sin­də böh­ran cə­miy­yət­də na­ra­hat­lıq, hə­yə­can ya­ra­dır­dı.

Azər­bay­can və dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­ri­nin çap edil­mə­si....

Əl­bət­tə, bu hal Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin 12 yan­var 2004-cü il ta­rix­li sə­rən­ca­mı­na qə­dər da­vam et­di. Döv­lət baş­çı­sı­nın dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­ri­nin Azər­bay­can di­lin­də nəşr edil­mə­si haq­qın­da sə­rən­ca­mı bö­yük bir ha­di­sə sa­yıl­ma­lı­dir. Bu nəşrlə­rin mey­da­na gəl­mə­si Azər­bay­can di­li­nə və mə­də­niy­yə­ti­nə bir xid­mət­dir.

Qeyd edək ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin "Azər­bay­can di­lin­də la­tın qra­fi­ka­sı ilə küt­lə­vi nəşrlə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da" 2004-cü il 12 yan­var ta­rix­li və "2005-2006-cı il­lər­də Azər­bay­can di­lin­də la­tın qra­fi­ka­sı ilə ça­pı nə­zər­də tu­tu­lan əsər­lə­rin si­ya­hı­sı­nın təs­diq edil­mə­si haq­qın­da" 2004-cü il 27 de­kabr ta­rix­li sə­rən­cam­la­rı­na əsa­sən, Azər­bay­can və dün­ya ədə­biy­ya­tı­nın gör­kəm­li nü­ma­yən­də­lə­ri­nin əsər­lə­ri küt­lə­vi ti­raj­la nəşr olu­na­raq öl­kə­nin bü­tün ki­tab­xa­na şə­bə­kə­si­nə hə­diy­yə edi­lib. Hər iki sə­rən­cam üz­rə Azər­bay­can və dün­ya ədə­biy­ya­tı, elə­cə də lü­ğət və en­sik­lo­pe­di­ya­lar sil­si­lə­sin­dən ümu­mi ti­ra­jı 9 mil­yon­dan ar­tıq ki­tab ki­tab­xa­na­la­ra gön­də­ri­lə­rək oxu­cu­la­rın ix­ti­ya­rı­na ve­ri­lib. Pro­ses in­di də da­vam et­mək­də­dir. Bu nəşrlər sa­yə­sin­də gənc nəs­lin la­tın qra­fi­ka­sı ilə çap olun­muş bə­dii və el­mi ədə­biy­ya­ta eh­ti­ya­cı­nın ödə­nil­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm iş­lər gö­rü­lüb.

Öl­kə baş­çı­sı­nın mü­a­sir Azər­bay­can oxu­cu­la­rı­nın dün­ya ədə­biy­ya­tı­na olan mə­nə­vi tə­lə­ba­tı­nı tə­min et­mək məq­sə­di­lə qə­ra­rı­na əsa­sən, Azər­bay­can və dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­ma­yən­də­lə­ri­nin əsər­lə­rin­dən iba­rət 150 cildlik "Dün­ya ədə­biy­ya­tı ki­tab­xa­na­sı" nə­fis tər­ti­bat­la nəşr edi­lib.

Bi­li­rik ki, son il­lə­rə qə­dər Azər­bay­can ki­tab­xa­na­la­rın­da cid­di və­sa­it qıt­lı­ğı var­dı, oxu­cu­lar is­tə­di­yi ədə­biy­ya­tı bu­ra­dan çə­tin ta­pır­dı. Am­ma Pre­zi­dent sə­rən­ca­mı ilə la­tın qra­fi­ka­lı ədə­biy­ya­tın ça­pı hə­ya­ta ke­çi­ril­dik­dən son­ra ki­tab­xa­na­la­rın ki­tab tə­mi­na­tı yük­səl­mə­yə baş­la­yıb.

Nəşr edi­lən dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­rin­də nə ki­mi qü­sur­lar var?

Pre­zi­dent sə­rən­ca­mı ilə nəşr edi­lən ədə­biy­yat nü­mu­nə­lə­ri­nin nəş­ri söz­süz ki, bu sa­hə­də olan boş­lu­ğu ara­dan qal­dır­dı. Vax­ti­lə nəşr olu­nan ki­tab­la­rın, dün­ya və Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı nü­mun­lə­ri­nin ye­ni­dən çap olu­na­raq oxu­cu­la­ra təq­dim edil­mə­si yax­şı hal­dır.

Qeyd edək ki, bu nəşrlə­rin, de­mək olar ki, ha­mı­sı So­vet döv­rün­də işıq üzü gö­rüb və köh­nə nə­sil o əsər­lə­ri oxu­yub.

Ədə­biy­yat­şü­nas­lar qeyd edir ki, So­vet il­lə­rin­də çap olu­nan bu əsər­lər mü­əy­yən qə­dər ide­o­lo­ji dəst-xət­tə uy­ğun­laş­dı­rı­la­raq çap olu­nub. Hət­ta tər­cü­mə edi­lən xa­ri­ci ədə­biy­yat nü­mu­nə­lə­rin­də be­lə o ça­lar özü­nü gös­tə­rir. Dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­ri­nin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­nin tər­cü­mə­sin­də cid­di nöq­san­lar ol­du­ğu za­man-za­man vur­ğu­la­nıb. Hət­ta tə­ləb or­ta­ya çı­xır­dı ki, bu nü­mu­nə­lə­rin tər­cü­mə­si­nə ye­ni­dən ba­xıl­sın. Sirr de­yil ki, bu tər­cü­mə­lə­rin heç də ha­mı­sı bə­dii cə­hət­dən mü­kəm­məl de­yil. Ümu­miy­yət­lə, tər­cü­mə ədə­biy­ya­tı sa­hə­sin­də za­ma­nın­da bu­ra­xı­lan səhvlə­rin Pre­zi­dent sə­rən­ca­mı ilə nəşr edi­lən ki­tab­lar se­ri­ya­sın­da da özü­nü gös­tər­mə­si bö­yük prob­lem­lər ya­ra­dıb. Əl­bət­tə, bu nöq­san­lar re­dak­tə va­si­tə­si­lə ara­dan qal­dı­rı­la bi­lər­di, tə­əs­süf ki, bu cid­di işə səh­lən­kar mü­na­si­bət özü­nü gös­tə­rib. 

Dün­ya­dan Azər­bay­ca­na gə­lən ədə­biy­ya­ta mü­na­si­bət...

Bu ba­rə­də "Ay­dın yol" qə­ze­tin­də ya­zı­çı-pub­li­sist Kə­nan Ha­cı ya­zır: "Dün­ya ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­ri­nin qol-qa­bır­ğa­sı­nı qı­rıb oxu­cu­ya şi­kəst ədə­bi məh­sul təq­dim et­mək həm ye­ni və gə­lə­cək nəs­lə, həm də hə­min klas­sik­lə­rin özü­nə hör­mət­siz­lik­dir. Tə­əs­süf ki, son dövrlə­rin tər­cü­mə bu­mun­da (bəl­kə də xa­o­sun­da!) be­lə hal­la­ra tez-tez rast gə­li­rik. Dün­ya ədə­bi xə­zi­nə­si­nin to­xu­nul­maz nü­mu­nə­lə­rin­də bə­zən ix­ti­sar­lar apa­rı­lır, bə­zən bu mətnlə­rə əndra­ba­di əla­və­lər olu­nur. Tər­cü­mə sə­nə­ti­nin dün­ya ədə­biy­ya­tı are­na­sın­da dil kör­pü­sü ol­du­ğu­nu xa­tır­lat­maq­la tə­zə söz söy­lə­mi­rik. Bu kör­pü­nün tə­mə­li möh­kəm qo­yul­ma­yan­da, hər han­sı bir ya­zı­çı­nın, mü­tə­fək­ki­rin ya­rat­dı­ğı əsər baş­qa bir di­lin əra­zi­si­nə şi­kəst "əza"lar­la ge­dib çı­xa­caq. Əsə­rin uzu­nö­mür­lü­lü­yü həm də onun ikin­ci mü­əl­li­fi­nin - tər­cü­mə­çi­nin us­ta­lı­ğın­dan, pe­şə­kar­lı­ğın­dan, əsə­rə ya­ra­dı­cı mü­na­si­bə­tin­dən ası­lı­dır. So­vet döv­rün­də Azər­bay­can tər­cü­mə sə­nə­ti­nin Hü­seyn Şə­rif, Bey­dul­la Mu­sa­yev, Məm­məd Arif, Mi­ka­yıl Rə­fi­li, Ən­vər Məm­məd­xan­lı, İs­haq İb­ra­hi­mov ki­mi ta­nın­mış nü­ma­yən­də­lə­ri var­dı. On­lar V.Hü­qo­nun, O.Bal­za­kın, F.M.Dos­to­yevski­nin, E.Zol­ya­nın, Sten­da­lın, Flo­be­rin və di­gər nə­həng ya­zı­çı­la­rın əsər­lə­ri­ni di­li­mi­zə çe­vi­rib. Hər­çənd, hə­min dövrdə də tər­cü­mə sə­nə­ti­nə qey­ri-pe­şə­kar­lar yol ta­pır­dı və bə­zən kə­miy­yət key­fiy­yə­ti üs­tə­lə­yir­di. Bu, ta­mam baş­qa ya­zı­nın möv­zu­su­dur. Söh­bət, ümu­miy­yət­lə, "yad" əsə­rə yad mü­na­si­bət­dən ge­dir".

"Bu gün hə­min ki­tab­la­ra nə­zər sa­lar­kən xey­li say­da cid­di nöq­san­la­ra rast gə­li­rik..."

K.Ha­cı­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, öl­kə Pre­zi­den­ti­nin 2004-cü il­də im­za­la­dı­ğı "Azər­bay­can di­lin­də la­tın qra­fi­ka­sı ilə küt­lə­vi nəşrlə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da" sə­rən­ca­mı­na əsa­sən, ki­tab­la­rın la­tın qra­fi­ka­sı ilə ye­ni­dən çap işi­nin ic­ra­sı­nı, tə­əs­süf ki, heç də bü­tün hal­lar­da mü­kəm­məl say­maq ol­maz: "Bu gün hə­min ki­tab­la­ra nə­zər sa­lar­kən xey­li say­da cid­di nöq­san­la­ra rast gə­li­rik. Bir ne­çə­si­nə diq­qət ye­ti­rək. Mə­sə­lən, bü­tün za­man­la­rın ən nə­həng əsər­lə­rin­dən sa­yı­lan Ser­van­te­sin "La­mançlı Don Ki­xot" əsə­ri iki ki­tab­dan iba­rət ol­du­ğu hal­da, 2004-cü il­də əsə­rin yal­nız ikin­ci ki­ta­bı nəşr edi­lib. Xa­tır­la­daq ki, So­vet dö­nə­min­də "Gənclik" nəş­riy­ya­tı­nın "Dün­ya uşaq ədə­biy­ya­tı ki­tab­xa­na­sı" se­ri­ya­sı al­tın­da "Don Ki­xot"un bi­rin­ci cil­di 1983-cü il­də, ikin­ci cil­di isə 1985-ci il­də işıq üzü gör­müş­dü. Əsə­ri di­li­mi­zə pro­fes­sor Pə­nah Xə­li­lov çe­vir­miş­di. Ye­ni nəşrdə Pə­nah Xə­li­lo­vun bir qə­dər də­yiş­di­ril­mək­lə ön söz ki­mi təq­dim edil­miş ya­zı­sı 1985-ci il nəş­rin­də ki­ta­bın so­nun­da ve­ril­miş­di.

Dün­ya­ca məş­hur "Don Ki­xot"la bu cür "za­ra­fa­tı" heç cür ba­şa düş­mək müm­kün de­yil. Gö­rü­nür, tər­tib­çi­lər də, na­şir­lər də əsə­rin bi­rin­ci cil­di­nin möv­cud­lu­ğun­dan, sa­də­cə, xə­bər­siz olub­lar, yox­sa, ro­ma­nın bi­rin­ci cil­di du­ra-du­ra, ikin­ci cil­din çap olun­ma­sı­nı ne­cə an­la­ya­san? Ən azın­dan, ki­tab­da Don Ki­xo­tun yel də­yir­ma­nı ilə dö­yüş­mə­si səh­nə­si­nin yer al­ma­ma­sın­dan (çün­ki bu səh­nə bi­rin­ci cilddə­dir) şüb­hə­lə­nə bi­lər­di­lər. Çox gü­man ki, on­la­rı hər iki cil­din pro­loq­la baş­lan­ma­sı ya­nıl­dıb...

2007-ci il­də "Şərq-Qərb" nəş­riy­ya­tın­da çap olun­muş "Fran­sız ədə­biy­ya­tı an­to­lo­gi­ya­sı"na nə­zər sa­lan­da da hey­rət­lən­mə­yə bil­mir­sən. İlk xə­ta an­to­lo­gi­ya­nın tər­ti­bi ilə bağ­lı­dır. Ti­tul və­rəq­də an­to­lo­gi­ya­nın 2 cilddə nəşr olu­na­ca­ğı ya­zıl­sa da, nə­dən­sə tər­tib­çi­lər 3-cü cil­di də çap et­mək qə­ra­rı­na gə­lib­lər. Cildlə­rin sa­yı ar­tıb, am­ma ba­xın nə he­sa­bı­na...".

K.Ha­cı qeyd edir ki, öl­kə­miz­də nəşr olu­nan dün­ya ədə­biy­ya­tı an­to­lo­gi­ya­la­rın­da­kı qü­sur­lar cid­di na­ra­hat­lıq və tə­əs­süf do­ğu­rur: "Bu ba­rə­də ay­rı­ca ola­raq bir ne­çə ya­zı yaz­mı­şam. Azər­bay­can­da "Dün­ya fan­tas­ti­ka an­to­lo­gi­ya­sı" ("Şərq-Qərb", Ba­kı, 2007) da nəşr olu­nub. Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, fan­tas­ti­ka ədə­biy­ya­tın spe­si­fik və çox çə­tin bir jan­rı­dır: "Bu jan­rın müx­tə­lif is­ti­qa­mət­lə­ri var: an­ti­u­to­pik fan­tas­ti­ka, el­mi fan­tas­ti­ka, al­le­qo­rik fan­tas­ti­ka, de­tek­tiv fan­tas­ti­ka, mi­fik fan­tas­ti­ka və s. Ho­me­rin "Odis­se­ya"sı­nı dün­ya ədə­biy­ya­tın­da bu jan­rın ilk nü­mu­nə­si he­sab edir­lər. İn­ti­bah döv­rü­nün ya­zı­çı­la­rın­dan olan Dan­te, Con Mil­ton, Mi­gel de Ser­van­tes, Fran­sua Rab­le, Fren­sis Be­kon və di­gər­lə­ri də öz əsər­lə­rin­də mü­tə­ma­di ola­raq fan­tas­ti­ka ele­mentlə­rin­dən is­ti­fa­də edib. Da­ha son­ra Co­na­tan Svift, Si­ra­no de Ber­je­rak, To­bi­as Smol­let, Hans Kris­ti­an An­der­sen uşaq­lar üçün an­la­şı­lan dil­də fan­tas­tik əsər­lər yaz­dı­lar.

Fan­tas­ti­ka ədə­biy­ya­tı in­sa­nın çox­cə­hət­li da­xi­li dün­ya­sı­nın, gə­lə­cək­lə bağ­lı dü­şün­cə­lə­ri­nin, tə­xəy­yül hü­dud­suz­lu­ğu­nun can­lı ifa­də­si­dir. El­mi fan­tas­ti­ka­nın in­ki­şaf döv­rü XIX-XX əsrlə­rə tə­sa­düf edir. Fran­sız ya­zı­çı­sı Jül Ver­ni öz döv­rün­də "ye­ni tip­li ro­ma­nın mü­əl­li­fi" ad­lan­dı­rır­dı­lar. Ona qə­dər, söz­süz ki, Qə­dim Şərq, An­tik yu­nan və Ro­ma, Or­ta əsrlər və İn­ti­bah döv­rü, elə­cə də ye­ni dövr Qərb ədə­biy­ya­tın­da fan­tas­ti­ka jan­rın­da xey­li say­da qiy­mət­li əsər­lər ya­ran­mış­dı. Jül Vern Av­ro­pa­da sə­na­ye çev­ri­li­şi­nin hökm sür­dü­yü ke­çid döv­rün­də ya­şa­yıb və Fran­sa­da ilk qa­ta­rın kəşf edil­mə­si onun gənclik il­lə­ri­nə tə­sa­düf edib. Ahıl yaş­la­rın­da isə o, ar­tıq av­to­mo­bil­də gə­zir­di. Tex­ni­ki tə­rəq­qi, el­mi mö­cü­zə­lə­rin artma­sı ya­zı­çı­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na da tə­sir et­miş­di. Jül Verndən son­ra bu janr da­ha da in­ki­şaf et­di. Onun Ar­tur Ko­nan Doyl, Her­bert Uels, Alek­sandr Bel­ya­yev, Alek­sey Tolstoy ki­mi nü­ma­yən­də­lə­ri ye­tiş­di. Da­ha son­ra isə Ay­zek Azi­mov, Rey Bred­be­ri öz ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da fan­tas­tik jan­ra üs­tün­lük ver­di­lər".

"Ki­ta­bı oxu­yan adam­da be­lə tə­əs­sü­rat ya­ra­na bi­lər ki..."

Ya­zı­çı "Ay­dın yol"da bil­di­rir ki, Azər­bay­can­da da bu jan­rın bir ne­çə nü­ma­yən­də­si ye­tiş­di. Na­miq Ab­dul­la­yev, Qa­bil Əh­mə­dov, Emin Mah­mu­do­vun ya­ra­dı­cı­lı­ğı bü­tün­lük­lə fan­tas­ti­ka jan­rı­na həsr edi­lib.

Onun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, "Dün­ya fan­tas­ti­ka an­to­lo­gi­ya­sı"nı və­rəq­lə­yər­kən bu jan­rın dün­ya ədə­biy­ya­tın­da­kı ümu­mi mən­zə­rə­si­ni və za­man ar­dı­cıl­lı­ğı­nı gör­mək müm­kün­süz­dür: "Ki­ta­bı oxu­yan adam­da be­lə tə­əs­sü­rat ya­ra­na bi­lər ki, fan­tas­ti­ka elə XX əsrdə ya­ra­nıb. Çün­ki an­to­lo­gi­ya­ya məhz XX əsrdə ya­zıb-ya­rat­mış fan­tast ya­zı­çı­la­rın əsər­lə­ri da­xil edi­lib. Üs­tə­lik, bu ya­zı­çı­la­rın do­ğum və ölüm ta­rix­lə­rin­dən baş­qa, ba­rə­lə­rin­də heç bir mə­lu­mat ve­ril­mir. Ye­ri gəl­miş­kən, əv­vəl­ki an­to­lo­gi­ya­lar­da da be­lə qü­sur­la­ra yol ve­ri­lib. Düz­dür, ye­ni nəşrdə o bi­ri an­to­lo­gi­ya­lar­da gö­zü­mü­zü ya­ğır et­miş re­dak­tə və kor­rek­tu­ra xə­ta­la­rı­na rast gəl­mə­sək də, top­lan­mış bə­dii nü­mu­nə­lər an­to­lo­ji prin­sip­lə­rə ca­vab ver­mir. An­to­lo­gi­ya XX əsrdə ya­şa­mış fran­sız ya­zı­çı­sı Pyer Bu­lun "İn­tə­ha­sız ge­cə" he­ka­yə­si ilə açı­lır. Pyer Bul Azər­bay­can oxu­cu­su­na, de­mək olar ki, ta­nış ol­ma­yan bir ya­zı­çı­dır. O, "Mey­mun­lar pla­ne­ti" əsə­ri ilə məş­hur­dur, əsər­də mey­mun­la­ra elə iş­gən­cə ve­rir­lər ki, axır­da on­lar be­yin­lə­ri­ni işə sa­lıb qi­ya­ma qal­xır­lar və in­san­lar­dan qi­sas ala­raq, on­lar­dan üs­tün ol­duq­la­rı­nı sü­but et­mə­yə ça­lı­şır­lar, in­san­la­rın ye­ri­ni tut­ma­ğa ça­lı­şır­lar. Əsər­də hər şey tər­si­nə­dir, in­san­lar mey­mun­la­rın, mey­mun­lar in­san­la­rın ye­ri­ni tu­tur. Mey­mun­lar adam­la­rı tə­lə­yə sa­lır, tu­tur, son­ra tib­bi və el­mi sı­naq­lar­da is­ti­fa­də edir, ya da qə­fəs­lə­rə sa­lıb zo­o­lo­ji parklar­da ba­la­ca mey­mun­la­rın əy­lən­mə­si üçün sax­la­yır­lar. Pyer Bul XX əsr dün­ya ədə­biy­ya­tın­da fan­tas­ti­ka jan­rı­nın us­tad­la­rın­dan bi­ri­dir, onun he­ka­yə­si­nin an­to­lo­gi­ya­ya da­xil edil­mə­si təq­di­rə­la­yiq hal­dır. Am­ma çox yax­şı olar­dı ki, oxu­cu­ya mü­əl­lif haq­qın­da, qı­sa da ol­sa, mə­lu­mat ve­ri­ləy­di. Ön söz­də Jül Vern, Sti­ven Kinq haq­qın­da ge­niş mə­lu­mat ve­ril­sə də, ki­tab­da on­la­rın əsər­lə­rin­dən heç bir nü­mu­nə­yə rast gəl­mə­dik"...

Son il­lər nəşr edi­lən ki­tab­la­rın söz­süz ki, müs­bət tə­rəf­lə­ri də çox­dur. Mə­sə­lə­ni ak­tu­al­laş­dır­maq­la heç də gö­rü­lən işə köl­gə sal­maq is­tə­mi­rik. Söz­süz ki, uğur­lar da var və bu uğur­lar ədə­biy­ya­tın in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rir. An­caq bu­nun­la be­lə, he­sab edi­rik ki, bu cür cid­di işə ya­naş­ma tə­ləs­kən­lik yox, həd­din­dən ar­tıq diq­qət tə­ləb edir. 

Möv­zu­nu da­vam et­di­rə­cə­yik.

İra­də SA­RI­YE­VA