Azər­bay­can di­li və nitq mə­də­niy­yə­ti...

Azər­bay­can di­li döv­lət­çi­lik və mə­də­niy­yət ta­ri­xi­miz­də ən qiy­mət­li və bö­yük ha­di­sə­dir. Di­li­miz, onun xü­su­siy­yət­lə­ri, nitq mə­də­niy­yə­ti hər za­man ak­tu­al olan bir mə­sə­lə­dir. Di­li­mi­zin qo­run­ma­sı, nitq mə­də­niy­yə­ti­nin in­ki­şa­fı va­cib olan mə­sə­lə­lər­dən bi­ri ki­mi gün­dəm­də­dir.

Azər­bay­can di­li­nin tə­ləb­lə­ri­nin KİV-də qo­run­ma­sı çox ak­tu­al­dır. Bə­zi te­le­vi­zi­ya və ra­di­o­lar­da Azər­bay­can di­li­nin tə­ləb­lə­ri po­zu­lur, nitq mə­də­niy­yə­ti­nə qə­tiy­yən əhə­miy­yət ve­ril­mir. Nitq mə­də­niy­yə­ti di­lin çat­dı­rıl­ma­sın­da müs­təs­na ro­la ma­lik­dir. La­kin bu gün nitq mə­də­niy­yə­ti­nin in­ki­şa­fı bir sı­ra hal­lar­da diq­qət­dən kə­nar­da qa­lır. Söz­süz ki, döv­lət, ai­diy­yə­ti qu­rum­lar ana di­li­mi­zin qay­ğı­sı­na qa­lır, onun in­ki­şa­fı, ya­şa­ma­sı üçün əlin­dən gə­lə­ni edir.     

Akif Bay­ra­mov, Zi­yəd­din Mə­hər­rə­mov, Mus­ta­fa İs­gən­dər­za­də­nin bir­gə mü­əl­lif­li­yi ilə işıq üzü gö­rən "Azər­bay­can di­li və nitq mə­də­niy­yə­ti" nəş­ri unu­dul­maz Hey­dər Əli­ye­vin "Dil xal­qın bö­yük sər­və­ti­dir. Ədə­bi di­lin tə­rəq­qi­si ol­ma­dan mə­nə­vi mə­də­niy­yə­tin tə­rəq­qi­si müm­kün de­yil­dir" - fik­ri ilə baş­la­yır. Əl­bət­tə, di­li­mi­zin in­ki­şa­fı­na hər za­man bö­yük diq­qət ye­ti­rən Hey­dər Əli­yev ta­rix­də Azər­bay­can di­li tə­əs­süb­ke­şi ki­mi də iz qo­yub. Ümu­miy­yət­lə, di­li­mi­zin döv­lət qay­ğı­sı ilə əha­tə olun­ma­sın­da Hey­dər Əli­ye­vin zəh­mə­ti əvəz­siz­dir. Məhz onun Azər­bay­ca­na rəh­bər­lik et­di­yi dövrlər­də ana di­li­mi­zin ya­şa­ma­sı, in­ki­şa­fı, təb­li­ği ilə bağ­lı say­sız qə­rar­lar qə­bul edi­lib, iş­lər gö­rü­lüb. 

Fi­lo­lo­gi­ya elmlə­ri üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, do­sent Mus­ta­fa İs­gən­dər­za­də Azər­bay­can di­li və nitq mə­də­niy­yə­ti­miz­lə bağ­lı ya­zır ki, dil xal­qı­mı­zın bö­yük na­i­liy­yə­ti­dir: "Ötən əsrlə­rin min bir ka­tak­lizmlə­rin­dən üzü­ağ çı­xan, xal­qı­mı­zın və mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin əbə­di­ya­şar­lı­ğı­nı tə­min edən ana di­li­miz mü­a­sir dövrdə də, çox tə­əs­süf ki, mü­əy­yən sı­xın­tı­lar­la üz­ləş­mək­də, çə­tin­lik­lər­lə qar­şı­laş­maq­da­dır. Bu, ya­şa­dı­ğı­mız qlo­bal­laş­ma döv­rü­nün tə­zad­lı tə­sir­lə­ri ilə bağ­lı­dır. Ar­tıq heç ki­mə sirr de­yil ki, möv­cud qlo­bal­laş­ma pro­se­si bü­tün dün­ya öl­kə­lə­ri­ni mü­hüm di­lem­ma­lar, faktlar qar­şı­sın­da qoy­muş­dur. Dün­ya­nın in­for­ma­si­ya üçün açıq ol­ma­sı, tex­no­lo­ji in­qi­la­bın do­ğur­du­ğu nə­ti­cə­lər­dən düz­gün is­ti­fa­də olun­ma­ma­sı, sə­na­ye cə­hət­dən in­ki­şaf et­miş öl­kə­lə­rin kom­mu­ni­ka­si­ya­la­rı­nın ya­xın­laş­ma­sı, te­le­kom­mu­ni­ka­si­ya, in­ter­net tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın sü­rət­li in­ki­şa­fı və di­gər amil­lər özü ilə mü­əy­yən po­zi­tiv ye­ni­lik­lər gə­tir­sə də, ne­qa­tiv cə­hət­lə­ri də az de­yil. Bu amil, ic­ti­mai hə­ya­tın ək­sər sa­hə­lə­rin­də ol­du­ğu ki­mi, mil­li dil və mə­də­niy­yət sa­hə­sin­də də özü­nü gös­tə­rir. Açıq dün­ya mə­ka­nın­da mil­li dil­lə­rə, yer­li-yer­siz, mü­tə­ma­di ye­ni söz­lər da­xil olur, mə­də­niy­yə­tə yad-ya­man meyllər aşı­la­nır. Bu da, is­tər-is­tə­məz, haq­lı na­ra­zı­lıq do­ğu­rur".

M.İs­gən­dər­za­də ya­zır ki, cə­miy­yə­tin nitq mə­də­niy­yə­ti mil­li di­lə mü­na­si­bə­ti­lə mü­əy­yən olu­nur. Onun qeyd et­di­yi­nə gö­rə, öz növ­bə­sin­də, mil­li di­lin və­ziy­yə­ti (sə­viy­yə­si) bü­töv­lük­də mil­lə­tin in­ki­şaf sə­viy­yə­si­ni əks et­di­rir. O bil­di­rir ki, di­lə, nitq mə­də­niy­yə­ti­nə olan xa­ri­ci tə­sir­lə­rə bir sı­ra in­ki­şaf et­miş öl­kə­lər­də ne­cə qıs­qanclıq­la ya­na­şıl­dı­ğı­na diq­qət ye­ti­rək: "İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­sin­dən məğ­lub çı­xan al­man xal­qı və onun ye­ni rəh­bər­li­yi Hit­ler re­ji­mi döv­rün­də ədə­bi dil nor­ma­la­rı­nın xey­li aşa­ğı düş­dü­yün­dən na­ra­hat­lıq ke­çi­rir­di­lər. Fran­sız­la­rın öz öl­kə­lə­ri­nə hər han­sı bir kə­nar  mü­da­xi­lə­yə ne­cə qıs­qanclıq­la ya­naş­ma­la­rı da yax­şı mə­lum­dur. Hət­ta on­la­rın bu mü­na­si­bət­lə­ri­ni "dil şo­vi­niz­mi" ad­lan­dı­ran­lar da az de­yil. O da mə­lum­dur ki, fran­sız­lar in­gi­lis di­lin­də olan han­sı­sa rek­lam löv­hə­si­ni be­lə is­tə­mir­lər. On­la­rı ən çox na­ra­hat edən isə öl­kə­yə ame­ri­ka­niz­mi təb­liğ edən va­si­tə­lə­rin da­xil ol­ma­sı­dır. O da yax­şı mə­lum­dur ki, hər bir in­gi­lis mə­mu­ru­nun sto­lu­nun üs­tün­də xü­su­si ha­zır­lan­mış in­gi­lis di­li dərsli­yi var.

Heç şüb­hə­siz ki, öz müs­tə­qil­li­yi­nə qo­vuş­duq­dan son­ra bi­zim öl­kə­miz­də də bü­tün bu amil­lə­rə xü­su­si fi­kir ve­ril­mək­də, mil­li di­li­mi­zin və mə­də­niy­yə­ti­mi­zin qo­run­ma­sı və in­ki­şaf et­di­ril­mə­si yo­lun­da xü­su­si səy­lər gös­tə­ril­mək­də­dir. Be­lə ki, 1995-ci il­də ümum­xalq səs­ver­mə­si yo­lu ilə qə­bul olun­muş Konsti­tu­si­ya­nın 21-ci mad­də­sin­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın döv­lət di­li­nin Azər­bay­can di­li ol­ma­sı öz ək­si­ni tap­dı və bu­nun ar­dın­ca di­li­mi­zin in­ki­şa­fı ilə bağ­lı bir sı­ra fər­man­lar im­za­lan­dı, qa­nun­lar qə­bul edil­di.

2001-ci il iyu­nun 18-də ulu ön­dər Hey­dər Əli­yev "Döv­lət di­li­nin tət­bi­qi işi­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si haq­qın­da" da­ha bir Fər­man im­za­la­dı və bu ta­ri­xi sə­nəd di­li­mi­zin in­ki­şa­fı sa­hə­sin­də mü­hüm rol oy­na­dı. Hə­min sə­nəd­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Döv­lət Dil Ko­mis­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı da nə­zər­də tu­tu­lur­du. Onun əsas məq­sə­di ana di­li­mi­zin tət­bi­qi işi­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si­nə da­ha sə­mə­rə­li şə­kil­də nə­za­rət et­mək və bu pro­se­si sü­rət­lən­dir­mək idi. Nitq mə­də­niy­yə­ti tək­cə nitq eti­ke­ti de­yil. Bi­zim nə di­li­miz, nə də nit­qi­miz elə-be­lə, öz-özü­nə ya­ra­nıb. Onun ya­ran­ma­sı və in­ki­şa­fı cə­miy­yət­də baş ve­rən pro­ses­lər­lə bağ­lı­dır. Bu, di­a­lek­tik bir əla­qə­dir. Yə­ni dil cə­miy­yə­tin bü­tün so­si­al-si­ya­si pro­ses­lə­ri­ni əks et­di­rir və ey­ni za­man­da, in­san­la­rın dün­ya­gö­rü­şü­nü for­ma­laş­dı­rır. Bu­na gö­rə də nitq mə­də­niy­yə­ti­ni cə­miy­yə­tin ümu­mi mə­də­niy­yə­tin­dən ay­rı tə­səv­vür et­mək ol­maz. Azər­bay­ca­nın təh­sil sis­te­mi­nin Bo­lo­ni­ya pro­se­si­nə qo­şul­ma­sı ilə əla­qə­dar ola­raq məq­səd­yön­lü kom­mu­ni­ka­tiv kom­pi­ten­si­ya for­ma­laş­dır­maq ha­zır­da ba­ka­lavr, ma­gistr ha­zır­lı­ğı işin­də ən va­cib şərtlər­dən­dir. İx­ti­sa­sın­dan ası­lı ol­ma­ya­raq, hər bir mü­tə­xəs­sis gə­lə­cək­də in­san­lar­la iş­lə­yə­cək. De­mə­li, o, in­san­lar­la ün­siy­yət­də ola­caq və öz nit­qin­dən on­la­ra tə­sir va­si­tə­si ki­mi is­ti­fa­də edə­cək. Əs­lin­də, bu yön­də hər yer­də tə­ləb ey­ni­dir: tə­lə­bə­lər öz fi­kir və dü­şün­cə­lə­ri­ni həm ya­zı­lı, həm də şi­fa­hi for­ma­da ifa­də et­mə­yi, mü­ha­ki­mə yü­rüt­mə­yi, həm­kar­la­rı qar­şı­sın­da öz möv­qe­lə­ri­ni (ba­xış­la­rı­nı) ifa­də et­mə­yi ba­car­ma­lı­dır. Yal­nız bu üsul­la on­lar təc­rü­bə qa­za­na, mü­tə­xəs­sis ki­mi ye­ti­şə bi­lə­cək.

Kom­mu­ni­ka­tiv kom­pi­ten­si­ya dil va­hid­lə­ri­nin müx­tə­lif sə­viy­yə­lə­rin­dən fə­a­liy­yət­də olan ədə­bi dil nor­ma­la­rı­na uy­ğun bir şə­kil­də is­ti­fa­də et­mək ba­ca­rı­ğı­nı özün­də əks et­di­rir.

Nit­qin kom­mu­ni­ka­tiv­li­yi de­dik­də on­da bir sı­ra cə­hət­lə­rin ol­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lur.

1. Dil­dən is­ti­fa­də sə­riş­tə­li­li­yi dil, elə­cə də onun qu­ru­lu­şu, sis­te­mi, dil va­hid­lə­ri­nin nitqdə iş­lən­mə­si qa­nu­na­uy­ğun­luq­la­rı, ədə­bi di­lin or­fo­e­pik, lek­sik və qram­ma­tik nor­ma­la­rın­dan is­ti­fa­də et­mək qa­bi­liy­yə­ti­dir;

2. Dil sə­riş­tə­si əsa­sın­da aşa­ğı­da­kı­lar­dan iba­rət xü­su­si kom­mu­ni­ka­tiv sə­riş­tə for­ma­la­şır:

1) Pro­fes­si­o­nal fə­a­liy­yət­də qar­şı­lıq­lı tə­si­rin şi­fa­hi me­tod­la­rın­dan is­ti­fa­də et­mək ba­ca­rı­ğı; yə­ni həm pro­fes­si­o­nal­lar­la (həm­kar­la­rı ilə), həm də qey­ri-pro­fes­si­o­nal­lar­la (tə­lə­bə­lər­lə, va­li­deynlər­lə və s.) əla­qə ya­rat­maq; hər cür mü­na­qi­şə­nin ön­cə­dən qa­ba­ğı­nı al­maq;

2) Həm şi­fa­hi, həm də ya­zı­lı nitqlə in­for­ma­si­ya alıb ötür­mək vər­diş­lə­ri; möv­cud faktla­rı və gös­tə­riş­lə­ri sa­vad­lı və asan dil­də yaz­maq;

Nitq mə­də­niy­yə­ti kur­su­nun mü­a­sir kon­sep­si­ya­sı bu ba­ca­rıq və vər­diş­lə­rin for­ma­laş­ma­sı­na yö­nə­lib. Kursda əsas diq­qət aşa­ğı­da­kı mə­sə­lə­lə­rin da­ha ge­niş işıq­lan­dı­rıl­ma­sı­na ve­ri­lib;

Linqvis­tik fənn ki­mi nitq mə­də­niy­yə­ti­nin nə­zə­ri əsas­la­rı;

Mü­a­sir dil nor­ma­la­rı­nın ak­tu­al mə­sə­lə­lə­ri;

Mü­a­sir nitq mə­də­niy­yə­ti­nin prob­lem­lə­ri;

Nit­qin qar­şı­lıq­lı tə­si­ri­nin sə­mə­rə­li üsul­la­rı.

Bu təd­ris və­sa­i­ti­nin ha­zır­lan­ma­sın­da xü­su­si­lə son il­lər­də bu möv­zu­da ya­zıl­mış el­mi-təd­qi­qat iş­lə­rin­dən, dərslik­lər­dən və di­gər və­sa­it­lər­dən is­ti­fa­də edi­lib".

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Azər­bay­can di­li və nitq mə­də­niy­yə­ti haq­qın­da da­nı­şar­kən mü­a­sir di­li­miz­də iş­lət­di­yi­miz mə­də­niy­yət sö­zü çox an­la­yış ifa­də edir. Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, bu an­la­yış yax­şı-pis, müs­bət-mən­fi söz­lə­ri qə­dər və bəl­kə on­lar­dan da­ha ge­niş mə­na ifa­də edir. Mə­də­ni sö­zü ərəb­cə şə­hər­li de­mək­dir. İlk əv­vəl mə­də­ni-şə­hər­li in­san dav­ra­nı­şı­nın və fə­a­liy­yə­ti­nin bü­tün növ­lə­rin­də şə­hər­dən uzaq  bə­də­vi­li­yə qar­şı qo­yu­lur­du.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, baş­qa söz­lə, şə­hər­li­nin hə­rə­kə­ti, dav­ra­nı­şı, da­nı­şı­ğı bə­də­vi­lə­rə nis­bə­tən mə­də­ni he­sab olu­nur­du. Son­ra­dan mə­də­niy­yət sö­zü öz mə­na­sı­nı da­ral­da­raq mə­də­niy­yət­siz­li­yə qar­şı qo­yul­du.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, Azər­bay­can di­li­nin izah­lı lü­ğə­tin­də bu sö­zün üç mə­na­sı ve­ri­lib:

1. İn­san cə­miy­yə­ti­nin is­teh­sa­lat­da, ic­ti­mai və mə­nə­vi hə­yat­da əl­də et­di­yi na­i­liy­yət­lə­rin məc­mu­su;

2. Xal­qın və ya si­nif­lə­rin mü­əy­yən dövrdə əl­də et­di­yi na­i­liy­yət­lə­rin məc­mu­su, be­lə na­i­liy­yət­lə­rin sə­viy­yə­si (tə­sər­rü­fat və ya zeh­ni fə­a­liy­yə­tin in­ki­şaf sə­viy­yə­si);

3. Sa­vad­lı­lıq, el­mi­lik (mə­də­ni ada­mın tə­ləb­lə­ri­nə uy­ğun gə­lən hə­yat şə­ra­i­ti­nin məc­mu­su, ya­şa­yış mə­də­niy­yə­ti).

Bu iza­hı tam və dol­ğun he­sab et­mək ol­maz. Çün­ki bi­rin­ci bənddə­ki in­san­la­rın is­teh­sa­lat­da və mə­də­ni hə­yat­da əl­də et­di­yi na­i­liy­yət­lə­rin, uğur­la­rın (ma­liy­yə, tə­sər­rü­fat və s.) ha­mı­sı­nı mə­də­niy­yə­tə da­xil et­mək ol­maz. 3-cü bənddə isə taf­ta­lo­gi­ya özü­nü gös­tə­rir: "mə­də­ni ada­mın tə­ləb­lə­ri­nə uy­ğun gə­lən" ifa­də­si də taf­ta­lo­gi­ya olub sö­zün mə­na­sı­nı dol­ğun əks et­dir­mir. Azər­bay­can di­lin­də mə­də­niy­yət sö­zü­nün bir ter­min ki­mi iş­lən­mə­si ta­ri­xi çox da qə­dim de­yil. So­vet ha­ki­miy­yə­ti­nin ilk onil­lik­lə­rin­də bu söz ərəb mən­şə­li ol­du­ğu üçün onu "kul­tu­ra" sö­zü ilə əvəz et­miş­di­lər. Bu söz la­tın mən­şə­li olub cul­tu­ra sö­zün­dən­dir. Mə­na­sı tər­bi­yə, təh­sil, in­ki­şaf, hör­mət de­mək­dir. İn­sa­nın mə­də­ni sə­viy­yə­si­nin və hə­ya­tı­nın in­ki­şa­fı nə­ti­cə­sin­də mə­də­niy­yə­tin çox­çe­şid­li sa­hə­lə­ri ya­ra­nıb.

Mə­sə­lən:

1.Dövrlə bağ­lı: An­tik mə­də­niy­yət.

2. Mil­lət­lə bağ­lı: Ərəb mə­də­niy­yə­ti.

3. Mə­kan­la bağ­lı: Kənd mə­də­niy­yə­ti, şə­hər mə­də­niy­yə­ti, Av­ro­pa mə­də­niy­yə­ti.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, mə­də­niy­yət in­san fa­a­liy­yə­ti ilə bağ­lı ol­du­ğu üçün konkret ye­rin-mə­ka­nın mə­də­niy­yə­ti an­la­yı­şı şər­ti for­ma­da ba­şa dü­şü­lür. Mə­sə­lən, Av­ro­pa mə­də­niy­yə­ti de­dik­də bu­ra­da ya­şa­yan xalqla­rın mə­də­niy­yə­ti ba­şa dü­şü­lür, yox­sa ye­rin mə­də­niy­yə­ti ol­maz. Ey­ni söz­lə­ri Fran­sa mə­də­niy­yə­ti, İran mə­də­niy­yə­ti və s. haq­da de­mək olar.

4. İn­sa­nın hə­yat və fə­a­liy­yə­ti­nin müx­tə­lif sa­hə­lə­ri ilə bağ­lı - mü­əl­lim mə­də­niy­yə­ti, tə­lə­bə mə­də­niy­yə­ti, oxu­ma mə­də­niy­yə­ti, səh­nə mə­də­niy­yə­ti, sü­rü­cü mə­də­niy­yə­ti, sa­tı­cı-ti­ca­rət mə­də­niy­yə­ti və s.

Bun­lar­dan bi­ri də "in­sa­nın at­ri­bu­tu" olan da­nı­şıq mə­də­niy­yə­ti­dir. Da­nı­şıq­sız in­sa­nı tə­səv­vür et­mək ol­maz. İn­san ün­siy­yət sö­zün­dən­dir. Əgər lal­la­rın əl-hə­rə­kət (dok­ti­lo) va­si­tə­si­ni is­tis­na et­sək, in­sa­nı da­nı­şıq­sız tə­səv­vür et­mək ol­maz. Hər bir in­san cə­miy­yə­tin əsl mə­na­da üz­vü ol­maq üçün nit­qə ma­lik ol­ma­lı­dır.

Tə­lə­bə və mü­əl­lim­lə­rin içə­ri­sin­də, qu­rul­tay iş­ti­rak­çı­la­rı, de­pu­tat­lar, bö­yük və ki­çik top­lan­tı­la­rın iş­ti­rak­çı­la­rı ara­sın­da bir­cə nə­fər də ol­sun lal ada­ma rast gəl­mək ol­maz. Çün­ki bu­ra­da da­nış­maq la­zım­dır. İn­san ki­çik yaş­la­rın­dan da­nı­şıq vər­diş­lə­ri əl­də et­di­yi za­man­dan öm­rü­nün so­nu­na qə­dər öz da­nı­şı­ğı­nı tək­mil­ləş­di­rir. Çün­ki in­san tək­cə öz di­li­nin qu­ru­lu­şu­nu bil­mək­lə ki­fa­yət­lən­mə­mə­li­dir. Bu­nu ən ko­bud, mə­də­niy­yət­siz adam­lar da bi­lir. Ey­ni za­man­da in­san da­nı­şı­ğı di­li - xü­su­si­lə ana di­li­nin in­cə­lik­lə­ri­ni bil­mə­li, fik­ri­ni gö­zəl ifa­də edə bil­mə­li­dir.

Nitq mə­də­niy­yə­ti­nin in­ki­şa­fı cə­miy­yə­ti­miz­də ak­tu­al mə­sə­lə­yə çev­ri­lib. Nitq mə­də­niy­yə­ti­nin qay­da­la­rı­na ri­a­yət et­mək yal­nız KİV təm­sil­çi­lə­ri­nin de­yil, həm də di­gər pe­şə sa­hib­lə­ri­nin üzə­ri­nə dü­şür. Odur ki, di­li­mi­zi və dil mə­də­niy­yə­ti­mi­zin sa­hə­lə­ri­ni qo­ru­ma­lı­yıq.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.