Bu ilin may ayında beynəlxalq ictimaiyyət yeni fövqəladə vəziyyətlə üzləşib: transatlantik kruiz gəmisində hantavirusun və Afrikada nadir Ebola virusunun sürətlə yayılması. İctimai səhiyyə proqramları üçün maliyyələşdirmənin azalması və peyvənd tərəddüdünün artması fonunda baş verən bu hadisələr, viruslar arasındakı fərqlər, onların yayılma potensialı və bəşəriyyətin yeni çağırışlara hazırlığı ilə bağlı fundamental suallara yenidən diqqət yetirməyə vadar edir.
Bu barədə danışmazdan öncə epidemiya ilə pandemiya arasındakı fərqə nəzər salaq. Bu anlayışları fərqləndirmək təhlükənin miqyasını anlamaq üçün çox vacibdir. Epidemiya müəyyən region və ya ölkə daxilində xeyli sayda insan arasında müəyyən bir müddət ərzində yoluxucu xəstəliyin yayılması ilə xarakterizə olunur. Pandemiya isə keyfiyyətcə fərqli bir səviyyəni təmsil edir: geniş ərazilərə yayılan, beynəlxalq sərhədləri keçən və qlobal miqyasda çox sayda insana yoluxan bir epidemiyadır. Fərqləndirmə yalnız coğrafi əhatə dairəsinə deyil, həm də virusun geniş miqyasda davamlı olaraq insandan insana ötürülmə qabiliyyətinə əsaslanır. Bu amil, fövqəladə vəziyyət elan edilməsinə baxmayaraq, nə kruiz gəmisindəki hantavirusun, nə də mövcud Ebola epidemiyasının hələ pandemiya kimi təsnif edilməməsinin səbəbidir. Hantaviruslar insanlarda iki əsas xəstəliyə səbəb olan viruslar ailəsidir: təxminən 40% ölüm nisbəti ilə ağ ciyərlərətəsir edən hantavirus ağ ciyər sindromu (HPS) və 1% -dən 15% -ə qədər ölüm nisbəti ilə böyrəklərə təsir edən böyrək sindromlu hemorragik qızdırma (HFRS). Gəmiricilər infeksiyanın təbii rezervuarı rolunu oynayır və virusu sidik, tüpürcək və nəcislə ifraz edirlər. May ayının əvvəlində Argentinanın Uşuaya limanından yola düşən kruiz gəmisində ilk dəfə hantavirus epidemiyası qeydə alınıb. Xəstəliyin törədicisi yaxın və uzunmüddətli təmas yolu ilə məhdud şəkildə insandan insana ötürülməsi sənədləşdirilmiş yeganə hantavirus olan And ştammı olub. Son məlumata görə, gəmidə 11 hantavirus infeksiyası hadisəsi qeydə alınıb ki, bunlardan doqquzu laboratoriyada təsdiqlənib. Üç nəfər ölüb: epidemioloqların fikrincə, Cənubi Amerikada olduqları müddətdə virusa ilk yoluxan hollandiyalı cütlük və bir alman turist. Gəmidə 23 ölkədən təxminən 150 sərnişin və heyət üzvü olub. Gəmi Kanar adaları sahillərində lövbər saldıqdan sonra genişmiqyaslı beynəlxalq təxliyə və geri qaytarılma əməliyyatı başladıldı və sərnişinlər karantin üçün 20-dən çox ölkəyə qeyri-kommersiya reysləri ilə aparılıb. Gəmidə qalan heyət və tibb işçiləri gəminin dezinfeksiya ediləcəyi Hollandiyanın Rotterdam limanına aparılıb. Dərhal geri qaytarıla bilməyən heyət üzvləri üçün limanda xüsusi karantin konteynerləri qurulub. Hantavirusun ötürülmə zənciri tənəffüs viruslarının yayılma mexanizmlərindən kökündən fərqlənir və bu da pandemiyanın baş vermə ehtimalını azaldır. Klassik yoluxma yolu yoluxmuş gəmiricilərin qurudulmuş nəcisinin hava ilə yayılan hissəciklərinin inhalyasiyasıdır. Avropada virusun təbii rezervuarı yoxdur, ona görə də bu bölgədə onun gəmiricilərdən insanlara ötürülməsi gözlənilmir. İnsandan insana ötürülməyə gəldikdə isə, bu, yalnız And ştammı üçün mümkündür, sıx və uzunmüddətli təmas tələb edir. Buna görə də, virus bir neçə ölkəyə kruiz gəmisinin sərnişinləri tərəfindən gətirilsə də, ümumi əhali üçün risk aşağı qiymətləndirilir. ÜST, 2026-cı ilin may ayının ortalarına olan vəziyyəti qiymətləndirərək, qlobal əhali üçün risk qiymətləndirməsini aşağı səviyyədə saxlayır. Karantin tədbirləri tətbiq edilməzdən əvvəl yoluxmuş sərnişinlər və heyət üzvləri arasında əlavə yoluxma halları baş verə bilər, lakin gəmidən enmə və nəzarət tədbirləri tətbiq edildikdən sonra yoluxma riski əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Hantavirus və SARS-CoV-2 koronavirusunun müqayisəsi onların pandemiya potensialını birbaşa müəyyən edən fundamental fərqləri ortaya qoyur. Hər iki virus RNT viruslarıdır, lakin onların oxşarlıqları faktiki olaraq burada bitir. Əsas fərq hüceyrəyə daxil olma strukturunda və mexanizmindədir. Koronavirus sürəti və yayılma asanlığı səbəbindən daha təhlükəlidir və bu da pandemiyaya səbəb olub. Hantavirus yüksək ölüm nisbətinə görə yoluxanlar üçün ciddi təhlükə yaradır, lakin pandemiya potensialı olduqca aşağıdır. Əhəmiyyətli olan odur ki, əvvəllər sağlam olan fərdlərdə adətən daha yaxşı nəzarət edilən COVID-19-dan fərqli olaraq, hantaviruslar xüsusilə sağlam gənclərdə ağır infeksiyalara səbəb ola bilir.
Qeyd edildiyi kimi, may ayının ortalarında ÜST Konqo Demokratik Respublikasında və Uqandada Ebola virusunun yayılması səbəbindən beynəlxalq səviyyədə narahatlıq doğuran ictimai səhiyyə fövqəladə vəziyyəti elan edib. Bu, virusun 1976-cı ildə aşkar edildiyindən bəri Konqoda 17-ci Ebola epidemiyasıdır. Ölkənin şimal-şərqindəki İturi əyalətində ölümcül bir hadisə ilə bağlı ilk məlumatlar ÜST-ə 5 mayda daxil olub. Laboratoriya analizləri səbəbkarın ilk dəfə 2007-ci ildə Uqandada müəyyən edilmiş ortoebolavirus növü olan Bundibugyo virusu olduğunu təsdiqləyib. 19 may tarixinə qədər Konqoda ölənlərin sayı təxminən 131 nəfərə çatıb və 500-dən çox şübhəli hal qeydə alınıb. Vəziyyət ölüm nisbəti 50%-ə qədər olan Bundibugyo ştammına qarşı qeydiyyatdan keçmiş peyvəndin və ya müalicənin olmaması ilə ciddi şəkildə mürəkkəbləşir. Ebola virus xəstəliyi ağır gedişat və yüksək ölüm riski ilə xarakterizə olunur. İnkubasiya dövrü 2 gündən 21 günə qədər davam edir. İlkin simptomlar qripə bənzəyir: qəfil qızdırma, şiddətli zəiflik və əzələ ağrıları. Bundan sonra qusma, ishal və ağır hallarda daxili və xarici qanaxma baş verir. Ölüm adətən çoxsaylı orqan çatışmazlığından baş verir. Virus yoluxmuş şəxsin bədən mayeləri ilə birbaşa təmas yolu ilə, eləcə də yataq dəsti və geyim də daxil olmaqla çirklənmiş əşyalar vasitəsilə ötürülür. Meyvə yarasaları virusun təbii rezervuarı hesab olunur və infeksiyanı digər heyvanlara və insanlara ötürə bilər. Bunlar fonunda yeni bir pandemiyanın ehtimalı qlobal diqqət mərkəzində qalmaqdadır. Ümumiyyətlə qəbul edilir ki, bu, ehtimal məsələsi deyil, zaman məsələsidir. Lakin gələcək təhdidlərə qlobal hazırlıq getdikcə artan narahatlıq doğurur. ÜST donorların maliyyələşdirməsinin azalması səbəbindən ciddi maliyyə böhranı yaşayır. Təşkilatın 2026-2027-ci illər üçün proqram büdcəsi əvvəlkindən 9% aşağı səviyyədə müəyyən edilib və bu da pandemiya monitorinqi və hazırlıq da daxil olmaqla bir neçə vacib proqramın azaldılmasına səbəb olub. Bu arada, gələcək təhdidlərə qarşı koordinasiyalı qlobal reaksiyanı təmin etmək üçün hazırlanmış pandemiya müqaviləsi ciddi maneələrlə qarşılaşıb. ÜST üzvləri patogenlərə çıxış və faydaların bölüşdürülməsi sistemi ilə bağlı konsensusa gələ bilməyiblər. İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr ortaq genetik məlumatlara və nümunələrə əsaslanan vaksinlərin və digər məhsulların ədalətli paylanması mexanizmləri ilə bağlı fikir ayrılığına malikdirlər. Danışıqlar dayanıb və müqavilənin yekunlaşdırılması bir il və ya daha çox müddətə təxirə salınıb.
Samirə SƏFƏROVA
