Kamran Əsədov: “Süni intellekt repetitorluğu tam əvəz etməyəcək, amma onun formasını köklü şəkildə dəyişəcək”
Süni intellekt bir çox insanın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. “ChatGPT”, “Gemini” və ya “Copilot” kimi böyük dil modelləri (LLM) onlar üçün məktublar və kurs işləri yazır, tətildə ekskursiyalar haqqında məsləhətlər verir və ya istənilən mövzuda sualları cavablandırırlar.
Xarici ekspertlərin iddialarına görə, bir neçə il sonra süni intellekt repetitorluq fəaliyyətini məhdudlaşdıracaq. Artıq bu istiqamətdə müəyyən fəaliyyətlər başlanıb. Xüsusilə də, dəqiq fənlər üzrə süni intellekt proqramları hazırlanır. Iddia edilir ki, yaxın 5-10 ildə məktəbdə robotların dərs keçdiyinin şahidi olacağıq. Bəs bu iddia nə dərəcədə doğrudur, repetitorluğu süni intellekt əvəzləyə bilərmi?
“Süni intellektin tədrisə daxil olması bu sahədə çalışanların gəlirlərinə və məşğulluq səviyyəsinə müəyyən mənfi təsir göstərə bilər”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, süni intellektin təhsildə tətbiqi artıq qlobal reallığa çevrilib və bu proses təkcə texnologiyanın inkişafı ilə deyil, həm də tədrisin keyfiyyətinə, fərdiləşdirilməsinə və effektivliyinə yönəlib: “Təhlil göstərir ki, yaxın illərdə süni intellekt alətləri ənənəvi repetitorluq sistemini, tam olmasa da, müəyyən qədər əvəz edəcək və onun strukturunu dəyişəcək. Bu, ilk növbədə, təhsildə fərdi yanaşma, qiymətləndirmə və monitorinq mexanizmlərinin avtomatlaşdırılması ilə əlaqəlidir. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə həyata keçirdiyi “Rəqəmsal Məktəb”, “Elektron dərs və jurnal sistemi” və “AI əsaslı qiymətləndirmə platformaları” kimi təşəbbüslər Azərbaycanın bu istiqamətdə çevik mövqe tutduğunu göstərir və bu addımlar beynəlxalq tendensiyalara tam uyğun gəlir.
Statistik göstəricilər süni intellektin tədrisdə tətbiqinin səmərəliliyini təsdiqləyir. UNESCO-nun 2024-cü il hesabatında qeyd olunur ki, süni intellekt əsaslı öyrənmə platformalarından istifadə edən şagirdlərdə nəticələr orta hesabla 18 faiz artıb, fərdi diqqətə ehtiyac isə 30 faiz azalıb. McKinsey-in məlumatına görə, 2030-cu ilə qədər təhsildə süni intellektin bazar dəyəri 30 milyard dollardan çox olacaq və bu, repetitorluq fəaliyyətinin 40 faizini əvəz edə biləcək. Bu faktlar göstərir ki, məsələ təxmin və qorxu deyil, real transformasiya mərhələsindədir. Azərbaycan qanunvericiliyi də bu prosesin hüquqi bazasını formalaşdırmağa doğru irəliləyir. “Təhsil haqqında” Qanunun 13-cü maddəsində tədris prosesinin müasir texnologiyalar əsasında təşkili, 15-ci maddəsində isə innovativ təlim metodlarının tətbiqi dövlətin əsas vəzifələrindən biri kimi qeyd olunur. Elm və Təhsil Nazirliyi bu müddəaları praktik müstəviyə gətirərək, süni intellekt texnologiyalarının tədrisə inteqrasiyası üçün normativ və metodiki sənədlərin hazırlanmasına başlayıb. Bu, yalnız texnoloji yenilik deyil, həm də qanunvericilikdə təhsilin rəqəmsal gələcəyinə yönəlmiş strateji baxışın təzahürüdür. Bununla belə, prosesin mənfi tərəfləri də mövcuddur”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, repetitorluq fəaliyyəti bir çox ailələr üçün sosial və iqtisadi gəlir mənbəyidir. Təkcə Azərbaycanda bu sektorun illik dövriyyəsi 100 milyon manata yaxın qiymətləndirilir və 80 mindən çox insan bu sahədə işləyir. Süni intellektin tədrisə daxil olması bu sahədə çalışanların gəlirlərinə və məşğulluq səviyyəsinə müəyyən mənfi təsir göstərə bilər: “Lakin burada məqsəd bu fəaliyyət sahəsini ləğv etmək deyil, onun məzmununu yeniləmək, müəllim və repetitorları rəqəmsal bacarıqlarla silahlandırmaq olmalıdır. Elm və Təhsil Nazirliyinin müəllimlərin “rəqəmsal savadlılıq” və “AI təlimi” proqramları təşkil etməsi bu baxımdan müsbət və qabaqcıl addımdır. Dünya təcrübəsi də sübut edir ki, süni intellekt müəllimi əvəz etmir, onu gücləndirir. Finlandiya, Estoniya, Sinqapur kimi təhsil lideri ölkələrdə AI əsaslı öyrənmə alətləri müəllimlərin dərs planlaşdırma və fərdi qiymətləndirmə işlərini asanlaşdırır. ABŞ və Cənubi Koreyada “AI Tutor” sistemləri şagirdlərə ev tapşırıqlarında və fərdi tədris tempində kömək edir, lakin müəllimin pedaqoji nəzarəti saxlanılır. Bu yanaşma “insan-mərkəzli süni intellekt” konsepsiyası adlanır və təhsildə texnologiyanın rolu bu çərçivədə tənzimlənir. Azərbaycan universitetləri isə bu prosesdə hələlik passiv mövqedədir. Bir çox ali təhsil müəssisələrində tədris proqramları köhnə məzmun üzərində qurulub, tədris metodikası rəqəmsal dəyişikliklərə uyğunlaşdırılmayıb. Universitetlərin pedaqoji fakültələrində süni intellektin tədrisdə tətbiqi ilə bağlı fənlər ya yoxdur, ya da formal səviyyədədir. Halbuki, universitetlər bu prosesin önündə getməli, gələcəyin müəllimlərini və repetitorlarını süni intellektlə işləmək bacarığı ilə yetişdirməlidir. Bu baxımdan Elm və Təhsil Nazirliyinin pedaqoji kadr hazırlığı sisteminə texnoloji modullar əlavə etməsi vacib və zəruridir”.
K.Əsədov hesab edir ki, süni intellekt repetitorluğu tam əvəz etməyəcək, amma onun formasını köklü şəkildə dəyişəcək. Gələcəkdə repetitor müəllim artıq sadəcə izah edən deyil, AI ilə birlikdə öyrədən, analiz edən, istiqamət verən mütəxəssis olacaq. Bu isə həm təhsil bazarını şəffaflaşdıracaq, həm də keyfiyyətli xidmətin qiymətləndirilməsini asanlaşdıracaq: “Bu proses sistemli şəkildə həyata keçirilərsə, Azərbaycan regionda süni intellekt əsaslı tədris modellərinin tətbiqi üzrə liderlərdən birinə çevrilə bilər. Bu, Elm və Təhsil Nazirliyinin təhsil islahatlarının müasir çağırışlara cavab verən ən uğurlu istiqamətlərindən biridir və onun davamlı dəstəklənməsi vacibdir. Texnologiyanın məqsədi insanı əvəz etmək deyil, onun gücünü artırmaqdır. Azərbaycanın təhsil gələcəyi məhz bu anlayış üzərində qurulmalıdır”.
Günel CƏLİLOVA
