Elyar İslamoğlu: “Şagird məktəbli çantasında yalnız kitab-dəftərini daşımır, həm də onun üçün lazımsız yükə çevrilən əlavə dərs vəsaitlərini daşıyır”
Elə məsələlər var ki, bizim hamımızı qayğılandırır, hər kəs o istiqamətdə müzakirələrə qoşulur. Belə məsələlərdən biri də ağır məktəbli çantalarıdır ki, 7-dən 70-ə qədər hər birimizi narahat edir. İllərdir ki, bu problem aktualdır, illərdir müzakirə edilir, illərdir mütəxəssislər çağrışlar edir, ailələr, valideynlər, şagirdlər əziyyət çəkirlər.
Məktəbli çantası şagirdin sevə-sevə daşıdığı vacib aksesuara deyil, onlar üçün "ağır yük"ə çevrilib. Özü də elə bir “ağır yük”ə ki, bəzən o çantanı valideyn belə yerindən güclə tərpədir, o ki qalsın şagird.
Maraqlıdır, məktəbli çantalarının maksimum çəkisi nə qədər olmalıdır?
Araşdırmalara görə, məktəb çantasının ideal çəkisi bir neçə amildən asılıdır, bununla yanaşı, ən önəmli amillər isə bunlardır:
1) uşağın çəkisi və fiziki sağlamlığı;
2) çantanın daşındığı məsafə və vaxt;
3) çantanın keyfiyyəti.
Məktəb çantasının ideal çəkisi ilə bağlı bel zədələnməsinin hansı səviyyədə baş verə biləcəyini müəyyən edən dərin elmi tədqiqatlar mövcud deyil. Bununla belə, əksər təlimatlar göstərir ki, yüklənmiş bir məktəb çantasının çəkisi uşağın bədən çəkisinin 10-15%-dən çox olmamalıdır. Yəni əgər övladınızın çəkisi 40 kq-dırsa, onun məktəb çantası 4-6 kq-dan çox olmamalıdır.
Əgər uşağınız məktəbə piyada və ya velosipedlə gedirsə, çantanın çəkisini bədən çəkisinin 10%-i civarında olması daha məqsədəuyğundur.
Bəzi araşdırmalarda şagirdlərin oxuduğu sinfə uyğun olaraq məktəbli çantalarının müvafiq çəkiləri olduğu bildirilir, hətta bir çox ölkələrdə məktəbli çantaları üçün normalar, təlimatlar da mövcuddur:
Siniflər üzrə məktəbli çantasının maksimum çəkisi:
1-ci sinif - 2.4 kq, 2-ci sinif-2.6 kq, 3-cü sinif-3 kq, 4-cü sinif-3.4 kq, 5-ci sinif-3.8 kq, 6-cı sinif-
4.1 kq, 7-ci sinif-4.5 kq, 8-ci sinif-5 kq, 9-cu sinif-5.8 kq, 10-cu sinif-6.5 kq, 11-ci sinif-
7.3 kq.
Çantanın boş vəziyyətdəki çəkisi 0.5-1 kq arasında olmalıdır.
Bu, araşdırmalardan birindən əldə etdiyimiz məlumatdır.
Siniflər üzrə bizim şagirdlərin çantalarını çəksək göstərilən həcmdən qat-qat ağır gələcək. Yəqin ki, bu fikirlərə etiraz edən tapılmaz.
Vəziyyət o qədər narahatedicidir ki, nə valideyn, nə məktəb, nə də ictimaiyyət buna çarə tapa bilir. Yalnız təkliflərə və təşəbbüslərə gücləri çatır ki, onu da gerçəkləşdirməli olan əlaqədar nazirlik, qurumlar seyirçi mövqeyi tutur.
Bu aktual məsələnin həll edilməsi üçün dəfələrlə uyğun təkliflər, ayrı-ayrı variantlar irəli sürülüb, dünya təcrübəsindən misallar gətirilib, Elm və Təhsil Nazirliyi qarşısında məsələ qaldırılıb ki, şagirdlərin yükünün yüngülləşdirilməsi üçün addımlar atsın. Hətta ötən dövrdə məsələ Milli Məclisdə də müzakirə olunub, bəzi deputatlar təklif edirdilər ki, hər bir dərs vəsaiti yarımilliklər üzrə çap olunsun. Yəni birinci yarımillikdə vəsaitin bir hissəsi, ikinci yarımildə də ikinci hissəsi çap olunub şagirdlərin ixtiyarına verilsin. Bu barədə danışılsa da, amma tətbiq edilmədi. Belə bir təklif də oldu ki, dərsliklər ağır yağlı kağızlardan yox, sadə yüngül kağızlardan istifadə olunmaqla çap olunsun. Bu da reallaşmadı. Əslində uyğun təklif idi. Çünki təcrübədə özünü doğruldub. Sovet illərində dərsliklər yüngül kağızlarda çap olunurdu və şagirdlərin çantalarını ağırlaşdırmırdı...
Gizlin deyil ki, ağır məktəbli çantaları şagirdlərin sağlamlığına ciddi ziyan vurur, onlarda müxtəlif xəstəliklər yaradır. Dəqiq statistika olmasa da, xeyli sayda şagird məhz buna görə skalyozdan əziyyət çəkir. Bununla belə, nazirlik məsələnin həlli istiqamətində hərəkətə keçmir. Vəziyyət o həddə çatıb ki, TƏBİB (Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi) hərəkətə keçib, məlumat yayıb.
TƏBİB-in yaydığı məlumatda bildirilir ki, məktəb mühitində şagirdlərin sağlamlığının qorunması daim diqqətdə saxlanılmalıdır, bu, onların təhsil müvəffəqiyyətinə də təsirsiz ötüşmür.
Bildirilib ki, insan skeletinin düzgün formalaşması bağça və məktəb dövründə baş verir: “Uşaqlarda qamətin düzgün formalaşmasına diqqət etmək bunun nə olduğunu anlamayan, gələcəkdə hansı qüsurlara səbəb olacağını bilməyən uşaqlardan çox valideyn və müəllimlərdən asılıdır. Məktəbli çantası ağır olmamalıdır. Onu bir əldə daşımaq və ya təkərli sürmək olmaz, çanta hər iki çiyindən keçməklə kürəkdə daşınmalıdır. Partada oturarkən sinəni masaya söykəmək, yazı yazarkən bir tərəf üstə çox əyilmək məsləhət görülmür. Bu həm qamətin əyilməsinə, həm də gözlərin tez yorulmasına səbəb ola bilər. Kitabı çox yaxın və uzaq tutaraq oxumaq düzgün deyil. Gözlə kitab və ya dəftər arasında məsafə 25-30 sm. olmalıdır. Gələcək nəslin sağlam yetişməsi üçün hər bir valideyn və xüsusən ibtidai sinif müəllimləri uşaqlara davamlı nəzarət etməlidir. Bununla gələcəkdə uşaqlarda skalyoz, kifoz kimi onurğa qüsurlarının qarşısını almış ola bilərik",- deyə qurumdan əlavə edilib”.
TƏBİB-in bu çağrışı və tövsiyəsi olduqca müsbətdir və Elm və Təhsil Nazirliyinin buna reaksiya verməsi vacibdir. Bəli, TƏBİB ortaya çox yaxşı bir mövqe qoyur ki, məktəbli çantaları ağır olmamalıdır, ağır çantalar şagirdlərin sağlamlığı üçün təhlükəlidir.
Yeri gəlmişkən, dövlət qurumları arasında əməkdaşlıq sazişi imzalamaq ənənəsi var ki, onlar müxtlif əlaqədar məsələlərə birgə yanaşma sərgiləyirlər. Məsələn, indiyə qədər TƏBİB-lə Elm və Təhsil Nazirliyi arasında belə bir sazişin bağlanılması arzuedilən olardı. Həmin sazişdə isə bir öhdəlik olaraq müəyyənləşdirilsin ki, TƏBİB-in tövsiyələrinə uyğun olaraq məktəbli çantalarının ağırlaşdırılmasının qarşısı nazirlik tərəfindən alınacaq. TƏBİB-lə Elm və Təhsil Nazirliyi arasında belə bir saziş niyə imzalanmayıb? Belə bir sazişin imzalanması və ora belə bir maddənin də daxil edilməsi necə olar? Ümumiyyətlə, məktəbli çantası niyə ağır olur? Məktəbə gedən şagird özü ilə yalnız dərs vəsaiti aparır, yoxsa paralel olaraq əlavə vəsaitlər də çantada yer tutur? Məktəbli çantalarını ağırlaşdıran nədir? Dərs vəsaitləridirsə niyə bu qədər ağırdır?
“Nazirlik TƏBİB-lə əlaqəli şəkildə bu məsələnin aradan qaldırılması üçün çalışmalıdır”
Filogiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış ictimai fəal, təhsil eksperti Elyar İslamoğlu “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bir valideyn kimi məktəbli çantalarının ağırlığı onu da ciddi narahat edir. E.İslamoğlu bildirdi ki, məktəbli çantalarında yalnız dəftər, kitab və gündəlik olarsa bəlkə də bu qədər ağır olmazdı: “Məktəbli çantalarına gündəlik dərslərdə istifadə edilən dəftər və kitablardan əlavə vəsaitlər, kitablar və digər materiallar, test topluları da yığılır. Yəni şagird məktəbli çantasında yalnız kitab-dəftərini daşımır, həm də onun üçün lazımsız yükə çevrilən əlavə dərs vəsaitlərini daşıyır. Bu da sözsüz ki, fiziki problemlər yaradır, şagirdlərin sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Mən hələ bu əlavə vəsaitlərin şagirdlərin dərsə marağına, fikrini toplamasına, həvəslə bilik öyrənməsinə vurduğu zərbəni demirəm.
Məktəbli çantalarının ağırlığı ilə bağlı dəfələrlə həm sosial şəbəkələrdə, həm də mətbuatda mövqe bildirmişəm. Bu tək məni yox, bütün valideynləri narahat edən məsələdir. TƏBİB-in məsələyə bu şəkildə mövqe bildirməsi təqdirəlayiqdir və əlaqədar qurumlara çox ciddi bir mesajdır. TƏBİB biz valideynlərin illərdir qaldırdığı məsələyə çox obyektiv yanaşma sərgiləyib. Biz illərdir ki, məktəbli çantalarının ağırlığından, bunun yaratdığı fiziki və psixoloji problemlərdən danışırıq, amma təəssüflər olsun ki, bu, indiyə qədər öz həllini tapmayıb, aidiyyəti rəsmi qurumlarda müzakirə olunmayıb. Şagirdlərin çantaları çox ağırdır, xüsusilə ibtidai sinifdə oxuyan şagirdlərin öz çantalarını daşımağa gücləri çatmır. Siz hansı məktəbin qarşısında dayansanız görəcəksiniz ki, çantaları valideynlər daşıyır. Çünki uşaqların boyu da balacadı, çəkiləri də azdır, ağır çanta da onlar üçün əlavə bir yükə çevrilir.
Kitablar daha iri həcmdə, daha ağır şəkildə çap olunur. Həm bu amil var, həm də dediyim kimi, lazımsız vəsaitlərlə məktəbli çantaları yüklənir. Bu qədər iş dəftəri olar? Biz oxuyan dövrdə ümumiyyətlə belə bir vəsaitdən istifadə olunmayıb, sadəcə hər fənnə (yazısı olan fənn) aid dəftərlər olurdu, onu da hər dərsə aparmırdıq.
İndi şagirdlərin istifadə etdiyi əlavə vəsaitlər həm valideynin büdcəsinə yükdür, həm də şagirdin özünə”.
E.İslamoğlu hesab edir ki, bugünkü məktəbli çantalarının ağır olması gələcəkdə uşaqların sağlamlığına ağır zərbə vuran amildir. O qeyd etdi ki, şagirdlərin bir çoxu skalyozdur, gələcəkdə qozbel ola bilər. Müsahibimiz qeyd etdi ki, bəzi məktəblərdə şahirdlər bəzən üçüncü, dördüncü mərtəbəyə o ağır yükü daşımaq məcburiyyətində qalır, çox çətinlik çəkirlər: “Pilləkənləri güclə çıxan uşaqlar məktəbli çantalarını çətinliklə yuxarıya qaldırırlar. Çünki valideynlərin içəri girməsinə icazə verilmir, onlar yalnız məktəbin həyətinə qədər uşaqlarının çantalarını daşıya bilirlər.
Biz bu ciddi məsələnin həlli üçün əslində gecikmişik. Bu məsələ nazirlikdə, digər əlaqədar qurumlarda müzakirə edilib uyğun bir şəkildə aradan qaldırılmalıdır. Nazirlik TƏBİB-lə əlaqəli şəkildə bu məsələnin aradan qaldırılması üçün çalışmalıdır. TƏBİB-lə Elm və Təhsil Nazirliyi arasında bir müqavilə imzalansın və maddələr üzrə problem aradan qaldırılsın. TƏBİB artıq addım atıb, indi qalıb nazirliyin hərəkətə keçməsi. Əslində bu, mətbuatda, televizyalarda mütəxəssislərin, həkimlərin, pedoqoqların, psixoloqların, sosioloqların iştirakı ilə geniş müzakirə olunmalıdır.
Psixoloqlar mütləq şəkildə bu prosesə qoşulmalıdır, çünki ağır çantalar və ağır tapşırıqlar, əlavə dərs yükü uşaqların psixologiyasına mənfi təsir göstərir. Bu məsələ tezliklə öz həllini tapmalıdır. Biz gələcək nəsli sağlam böyütmək, övladlarımızı düzgün qamətli, həm fiziki, həm mənəvi və psixoloji cəhətdən sağlam görmək istəyirik. Odur ki, əlaqədar qurumlardan gözləntilərimiz çoxdur”.
E.İslamoğlu qeyd etdi ki, bu məsələyə barmaqarası, başdansovdu yanaşmaq, bunu müzakirə xatirinə müzakirə etmək olmaz, ciddi tədbir görülməli və Elm və Təhsil Nazirliyi müvafiq addım atmalıdır. Ekspert deyir ki, bizə savadlı və sağlam nəsil lazımdır. Aidiyyəti qurumlar hərəkətə keçməsə, bu problem həlledilməz şəkil ala bilər.
İradə SARIYEVA
