Eçmiədzində küftə festifalının keçirilməsi regional mətbəxlərin mənimsənilməsi tendensiyasının davamıdır
Erməni mediasi yazır ki, küftə festivalı 8 oktyabr 2025-ci il tarixində Eçmiədzin şəhərində keçirilib. Festival, guya şəhərin 2710 illik yubileyinə həsr olunub.
İlk dəfə bu festival 2019-cu ildə təşkil olunub. Bundan sonra COVID-19 pandemiyası səbəbilə fasilə yaranıb. 4 illik fasilədən sonra festival 2024-cü ildə yenidən bərpa olunub.
Festival zamanı küftə müxtəlif formalarda (“qeyri-adi görünüşdə”) təqdim olunub. Məsələn, küftəli pirojki, burgerlər, hot-doqlar və s.
Bir iştirakçı, Gevorg Muradyan qeyd edib ki, bu festival küftəni təqdim etmək imkanı verir və o, Eçmiədzinin küftənin mənşəyi olduğu fikrindədir.
Yəni ermənilər onlarla bir regionda yaşayan bütün xalqların mədəniyyətini oğurlamaqda və "özəlləşdirməkdə" davam edir. Biz iddia etmirik ki, müftə mütləq olaraq Azərbaycan mətbəxinə aid xörəkdir, amma bütün region xalqları ilə bərabər küftə bizim mətbəximizin də məhsulu sayılır. Əslində küftənin arealı çox genişdir. Ermənilər küftəni Qafqazda ən son illərdə mətbəxinə daxil edən icmadır. Amma bu gün "küftə festifalı" keçirməklə bu yeməyi "özəlləşdirmək" istəyirlər.
Gəlin indi də küftə kimi tanıdığımız xörəyin dünyada yayılma arealına baxaq. Hələ millət kimi formalaşa bilməyən erməni icmasının iddialarının miqyasını o kontekstdən daha aydın görə biləcəyik.
Küftə (və ya köftə, meatball - "ət topu") dünyanın bir çox xalqının mətbəxində mövcuddur. Lakin hər yerdə fərqli formada, ədviyyatda və hazırlanma üsulunda təqdim olunur. Bu yemək qədim dövrlərdən bəri ət və ədviyyatların qarışdırılaraq toplar şəklində bişirilməsi ənənəsinə əsaslanır.
Aşağıda küftənin geniş yayıldığı əsas xalqlar və onların hazırlanma versiyalarıni təqdim edirik.
Yaxın Şərq və Qafqaz mətbəxi
- Azərbaycanda küftə ənənəvi milli yeməkdir. Ən məşhuru küftə-bozbaşdır - içi qiymə, düyü və ədviyyatla doldurulmuş iri ət topu noxud və kartofla birlikdə sulu yemək şəklində bişirilir.
- İranda (Fars mətbəxi) “Kufteh Tabrizi” və “Kufteh Rizeh” məşhurdur. Adətən içərisində yumurta, qoz və gavalı kimi dolğu olur.
- Türkiyədə küftə ən çox yayılmış yeməklərdəndir. “İzmir köftəsi”, “İnegöl köftəsi”, “Tekirdağ köftəsi” kimi müxtəlif regional növləri var.
- Ermənistanda əksər hallarda “kyofta” adlanır, xüsusilə Eçmiədzin və Lori bölgələrində tanınır.
- Yunanıstanda “Keftedes” adlanan versiyası mövcuddur, adətən qızardılır və tzatziki ilə təqdim olunur.
- Bolqarıstan, Serbiya, Bosniyada “Kufteta” və “Ćufte” adlanır, həm sobada, həm də sousla bişirilir.
- İtaliyada “Polpette” adlanır, pomidor sousunda bişirilir və bəzən spagetti ilə təqdim olunur.
- İspaniyada “Albóndigas” kimi tanınır, xüsusilə tapas (kiçik qəlyanaltı) kimi verilir.
- Özbəkistan və Türkmənistanda “Kofta” və ya “Küfta” adlanır, çox vaxt şorba və ya plovla birlikdə verilir.
- Hindistan və Pakistanda “Kofta” ədviyyatlı souslarda bişirilir, çox zaman mal, qoyun və ya toyuq ətindən hazırlanır; vegetarian növləri də var (məsələn, malai kofta).
- İsveçdə“Swedish meatballs” — (köttbullar) — kremli sousla və kartof püresi ilə təqdim olunur.
- Almaniya və Polşada “Klops” və ya “Klopse” adlanır; məşhur versiyalardan biri “Königsberger Klopse”dir.
- ABŞ-da İtalyan mənşəli “spaghetti with meatballs” yeməyi ilə tanınır, lakin artıq Amerika klassikası sayılır.
Yəni küftə qədim İran, Türk və ərəb mətbəxlərindən çıxaraq Qafqaz, Balkan və Avropaya yayılıb. Bu gün küftə həm Azərbaycan, həm də onlarla xalqın mətbəxinin ayrılmaz hissəsidir – hər biri öz dad, ədviyyat və bişirmə tərzi ilə onu özününküləşdirib.
Bəs "küftə" sözü necə formalaşıb və nə deməkdir?
“Küftə” (bəzi dillərdə köftə, kofta, kufteh, kufte) sözünün etimologiyası qədim fars və ərəb dillərinə gedib çıxır və uzun bir tarixi inkişaf yolu keçib.
Küftə sözünün əsli qədim fars dilidə (kufteh)” sözündəndir.
Bu söz “kuftan” felindən yaranıb, mənası “döymək, əzmək, əti xırdalamaq” deməkdir.
Yəni “küftə” sözünün ilkin mənası — “döyülmüş ət” və ya “əzilib yoğrulmuş ət” anlamını verir.
Bu, yeməyin hazırlanma üsuluna (ət və digər ərzaqların döyülüb qarışdırılmasına) tam uyğun gəlir.
Söz sonradan ərəb dilinə “kufta” kimi keçib.
Orta əsrlərdə ərəb və fars mətbəxləri sıx təmasda olduğuna görə bu termin ərəb aşpazlıq terminologiyasına da daxil olub.
Daha sonra Osmanlı türkcəsinə “köfte” şəklində keçib. Burada səs dəyişməsi (u → ö) türkcənin fonetik qanunlarına uyğulaşıb.
Osmanlı imperiyasının geniş ərazisi sayəsində bu söz Balkanlara, Qafqaza və Yaxın Şərqə yayılıb.
Bu gün müxtəlif xalqlar həmin sözü fərqli fonetik formalarla işlədirlər:
Azərbaycan: küftə
Türkiyə: köfte
İran: kufteh
Ərəb ölkələri: kufta
Hindistan və Pakistan: kofta
Ermənistan: kyofta
Balkan dilləri: kufteta və ya ćufte
Gürcücə:kufta
Bütün bu formalar eyni kökdən - fars “kuftan” felindən törəmişdir.
Beləliklə, “küftə” sözünün kökü fars mənşəlidir, mənası isə “döyülmüş, əzilmiş ət” deməkdir.
Söz minilliklər ərzində Yaxın Şərqdən Balkanlara qədər yayılıb və hər xalq onu öz ləhcə və mətbəxinə uyğunlaşdırıb.
Ermənilərin 2019-cu ildən etibarən “Eçmiədzin küftəsi”ni UNESCO və ya milli brend səviyyəsində təqdim etməyə başlaması tarixi faktlarla uzlaşmır və çox zaman regional mətbəxlərin mənimsənilməsi tendensiyasının davamı kimi qiymətləndirilir.
Küftənin festifalda pirojki, "burgerlər" və "hot-doq"la təqdim edilməsi də onun bir göstəricisidir ki, bu xörəkdə heç bir erməni çaları mövcud deyil. Adı çəkilən təamların kimlərə məxsus olduğu isə, yəqin ki, hamıya aydındır.
Akif NƏSİRLİ
