ABŞ-ın hazırladığı və Donald Tramp administrasiyasına yaxın şəxslərlə əlaqələndirilən Ukrayna sülh planı əvvəlcə 28 maddəlik geniş bir sənəd kimi ortaya çıxmışdı. Bu sənəddə Ukraynanın təhlükəsizliyi, ordusunun ölçüsü, raket sistemləri, NATO-ya üzvlük məsələsi, Rusiyaya qarşı sanksiyalar və işğal altındakı ərazilərin statusu kimi çox mürəkkəb və həssas mövzular yer alırdı.
Lakin bu maddələrin əksəriyyəti Ukrayna və Avropa tərəfindən “qəbuledilməz” və “Rusiyanın tələblərinə yaxın” kimi qiymətləndirildiyi üçün reaksiya çox sərt oldu.
Bu səbəbdən plan bütöv şəkildə irəli sürülməkdənsə, dörd ayrıca hissəyə bölündü. Məqsəd hər mövzunu ayrıca müzakirəyə çıxarmaq və tərəflərin ən azı bəzi sahələr üzrə razılığa gəlməsini asanlaşdırmaq idi. Fikir belə idi ki, ərazi məsələləri ən çətin mövzudur, lakin təhlükəsizlik mexanizmləri, iqtisadi sanksiyalar və Avropa təhlükəsizliyi kimi bəndlər daha texniki xarakterlidir və bəlkə daha tez irəliləyiş əldə edilə bilər.
Planın birinci hissəsində Ukraynanın təhlükəsizliyi və suverenliyi ilə bağlı təkliflər vardı. Buraya ordunun sayının müəyyən qədər məhdudlaşdırılması, uzaqmənzilli silahların sayının azaldılması, ölkədə xarici bazaların yerləşdirilməməsi kimi maddələr daxil edilirdi. Ukrayna tərəfi isə bunu özünü müdafiə qabiliyyətinə təhlükə kimi görürdü.
İkinci hissədə əsasən ərazi məsələlərinin, yəni Donbas, Krım və digər işğal edilmiş bölgələrin gələcək statusunun müzakirəsi nəzərdə tutulurdu. Bu hissə bütün danışıqların ən çətin və problemli sahəsi hesab olunur, çünki hər hansı ərazi güzəşti Ukraynanın məğlubiyyəti demək olacaq.
Üçüncü hissə Rusiyaya qarşı sanksiyaların yüngülləşdirilməsi və ya mərhələli şəkildə aradan qaldırılması ilə bağlı idi. Bu, ABŞ və Avropa tərəfindən verilən iqtisadi təzyiqin azaldılması deməkdir və Rusiya üçün böyük güzəşt sayılır. Bu səbəbdən də təklif Avropada tənqidlərlə qarşılandı.
Dördüncü hissədə Avropa və beynəlxalq təhlükəsizlik nizamı, NATO ilə bağlı məsələlər və bölgədə uzunmüddətli sabitlik mexanizmləri müzakirə olunurdu. Bu çərçivədə Ukraynanın NATO-ya üzvlük perspektivinin dondurulması və ya tamamilə bağlanması kimi təkliflərin olduğu bildirilir ki, bu da Kiyev üçün qətiyyən qəbul edilən variant deyil.
Bu plan həm Ukraynada, həm də Avropanın bir çox paytaxtında ciddi narazılıq yaradıb. Avropa liderləri ABŞ-ın prosesə tələsik yanaşdığını və Ukraynanın qəbul etməyəcəyi maddələrin danışıqlara daxil edilməsinin sülhə yox, əksinə, gərginliyə səbəb ola biləcəyini deyirlər. Ukrayna rəhbərliyi isə planın mövcud formada ölkənin suverenliyini və təhlükəsizliyini zədələdiyini bildirir.
Hazırda planın heç bir hissəsi yekun razılığa çevrilməyib. Sənəd müəyyən dərəcədə yenidən işlənib, bəzi maddələr qısaldılıb, bəziləri tamamilə çıxarılıb. Danışıqlar davam etsə də, xüsusilə ərazi və təhlükəsizlik mövzuları üzrə razılaşma əldə etmək çox çətindir. ABŞ bu mövzuları ayrı-ayrı paketlər kimi müzakirə etməkdə davam edir, lakin Ukrayna və Avropa ölkələrinin razılığı olmadan planın irəliləməsi mümkün görünmür.
Akif NƏSİRLİ
