İqlim dəyişikliyi ilə bağlı məsələyə dünya liderləri və əlaqədar təşkilatlar getdikcə daha çox diqqət etməyə başlayıblar. Bu da səbəbsiz deyil. Dünyanın bəzi yerlərinin sel və daşqınlardan əziyyət çəkməsi fonunda digər ərazlərində əks mənzərə müşahidə olunur. Məsələn, Avropa ölkələrində rekord dərəcədə yüksək temperatur və tüğyan edən meşə yanğınları ciddi problemə çevrilib. Fransa, İspaniya və Yunanıstanda minlərlə insan meşə yanğınlarına görə yaşadığı əraziləri tərk edib.
Alimlər diqqəti ona yönəldir ki, artıq Aralıq dənizində suyun temperaturu 30 dərəcəyə çatıb. Bu, orta göstəricidən 4-6 dərəcə yüksəkdir və “dəniz istisi” artıq biomüxtəlifliyə təsir edir. Fransalı okeanoqraf və klimatoloq Jan-Batist Salle bildirib ki, istilik anomaliyası hamını narahat edir, çünki Aralıq dənizi sürətlə istiləşir, bu da iqlim dəyişikliyinin ən görünən təsirlərindən biridir: “Fransanın Aralıq dənizi sahillərində havanın temperaturu mövsümi normalardan 5-6 dərəcə, hətta daha yüksəkdir. Bu fenomeni qeyri-adi edən dəniz istiliyinin müddəti və təkrar baş verməsidir. Yüksək temperatur kövrək dəniz otu yataqlarını məhv edir. Dənizin ağ ciyərləri hesab edilən bu yataqlar nəsli kəsilməkdə olan bir çox növ üçün həyati vacib yaşayış yeridir. Biz dəniz istiliyinin hər dalğası zamanı yüksək ölüm təhlükəsi ilə üzləşən təxminən əlli növ canlı müəyyən etmişik”. Araşdırmalara əsasən, dünyada sənaye erası başlayandan bəri qlobal istilik 1.1 dərəcə artıb və hökumətlər emissiyaları azaltmayanadək temperaturun yüksəlməsi davam edəcək. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş baş verənlərlə bağlı bildirir: “Bəşəriyyətin yarısı daşqınlar, quraqlıq, güclü tufanlar və meşə yanğınları risqi altındadır. Heç bir ölkə bundan sığortalanmayıb. BMT-nin son İqlim Konfransı səkkiz ay əvvəl başa çatıb və o vaxtdan qlobal istiləşməni 1,5 dərəcə Selsi səviyyəsində saxlamaq vəzifəsinin yerinə yetirilməsi təhlükə altındadır. Məni ən çox narahat edən odur ki, bu qlobal böhranla qarşılaşaraq biz beynəlxalq birlik kimi birgə işləyə bilmirik. Ölkələr bizim kollektiv gələcəyimiz üçün məsuliyyəti üzərlərinə götürmək əvəzinə, günahkar axtarmaqla oyun oynamağa davam edirlər. Biz belə davam edə bilmərik. Bizim seçimimiz var: kollektiv hərəkətlər və ya kollektiv intihar. Hər şey öz əlimizdədir”. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Avropa üzrə regional direktoru Hans Kluge son həftələrdə Avropada insan tələfatına səbəb olan isti hava dalğasının “qorxunc qiyamətlə” əlaqəli olduğunu bildirib. İqlim dəyişikliyi nəticəsində yaranan isti dalğasının mənfi təsirinə qarşı Avropa ölkələrinin vahid plan hazırlaması zərurətini vurğulayan Kluge mövcud böhranın bəşəriyyətin varlığını təhdid etdiyini qeyd edib. Kluge hökumətləri boş ritorikadan əl çəkməyə və Paris iqlim razılaşmasını həyata keçirmək üçün siyasi iradə nümayiş etdirməyə çağırıb. Belə bir vaxtda Qərbin məşhur PNAS jurnalı yazır ki, iqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu fəlakətlər və insanlığın yox olması ssenariləri lazımi səviyyədə araşdırılmır. Araşdırma müəllifləri hesab edirlər ki, iqlim dəyişikliyinə müdaxilə edilmədiyi təqdirdə ekstremal hava hadisələrinə və bunun sosial nəticələrinə hazır olmamaq çox təhlükəli ola bilər. Ekspertlər BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelindən (IPCC) tələb edirlər ki, “iqlimdə son oyun” kimi ssenarilər üzrə xüsusi bir hesabat hazırlansın. Onlar qeyd edirlər ki, iqlim böhranıyla bağlı araşdırmalarda təkcə elmi tədqiqatlara yox, 2019-cu ildə nəşr olunmuş “Yaşanmaz Dünya - İstiləşmədən Sonra Həyat” kimi məşhur kitablara da istinad olunur. Son illərdə iqlim mütəxəssisləri havanın sənaye inqilabından əvvəlki temperaturunu indiki ilə müqayisə edir, istiliyin 1,5-2 dərəcə artmasının dünyaya təsirini qiymətləndirirlər. Araşdırma müəlliflərindən biri, Kembric Universitetinin əməkdaşı Lyuk Kemp qeyd edir: “Məncə, ən pis vəziyyət ssenariləri haqqında düşünməmiz risqlərin idarə edilməsi baxımından çox vacibdir. Həyatımızın digər sahələrində ən pis ehtimallara hazırlaşdığımız halda, niyə bunu planetimizin və növümüzün yaşaması uğrunda mübarizədə də etməyək?”.
Tədqiqatçılar deyir ki, iqlim dəyişikliyi təkcə istiliyin artmasına yox, həm də qida çatışmazlığına, iqtisadi böhranlara, münaqişələrə və yeni pandemiyalara səbəb ola bilər. Araşdırmada vurğulanır ki, istilik yüksəldikcə, metan emissiyalarının artması, donmuş torpaqların əriməsi və ya meşələrin karbon yayması kimi qarşısıalınmaz proseslər, yəni əsas “məhvedici nöqtələr” elmi və sosial məlumatlandırma fəaliyyətinin diqqət mərkəzində olmalıdır. O da bildirilir ki, bu ehtimalların nəzərə alınması sayəsində lazımi texnologiyaları inkişaf etdirmək, risqləri analiz etmək, ictimaiyyəti məlumatlandırmaq və beləliklə də iqlim böhranının qarşısını almaq olar. Lyuk Kemp bu xüsusda qeyd edir: “Mümkün, amma narahatedici ssenariləri anlamamız həm siyasətdə, həm də cəmiyyətdə maarifləndirmə prosesini genişləndirməkdə və bu sahədə fəaliyyəti canlandırmaqda çox faydalı ola bilər. 1970 və 1980-ci illərdə potensial nüvə təhlükəsi dərk olunan zaman da oxşar vəziyyət yaranmışdı. Onda ictimaiyyətin səyləri nəticəsində silahsızlaşma hərəkatı yarandı. Qorxulu ehtimalları da nəzərə almağımız vacibdir. Reallıqdan xəbərimiz olmasa, düzgün qərar verə bilmərik. Yoxsa böhranın nəticələri ilə gənc nəsillər mübarizə aparmalı olacaq”. Belə bir vaxtda iqlimə təhdid yarada biləcək növbəti hal ABŞ-Çin ziddiyyətlərinin dərinləşməsidir. Xatırladaq ki, 25 illik fasilədən sonra ABŞ Nümayəndələr Palatasının sədri Nensi Pelosinin ABŞ-ın ən yüksək rütbəli nümayəndəsi kimi Tayvana səfərindən sonra Çin rəsmi Vaşinqtonla hərbi danışıqlardan tutmuş iqlim məsələsinə qədər bir çox mövzuda əməkdaşlığı dayandırdığını açıqlayıb. BMT baş katibinin sözçüsü Stefan Dujarrik bildirib ki, ABŞ-Çin əməkdaşlığı olmadan qlobal problemləri həll etmək üçün heç bir yol yoxdur. ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken isə vurğulayır ki, Pekinin iqlim məsələlərində Vaşinqtonla əməkdaşlığı dayandırması təkcə ABŞ-a deyil, bütün dünyaya, xüsusən də inkişaf etməkdə olan ölkələrə təsir edəcək: “İqlim sahəsində əməkdaşlığın dayandırılması ABŞ-ı yox, dünyanı, xüsusən də inkişaf etməkdə olan dünyanı cəzalandırmaqdır. Biz ölkələrimiz arasında qlobal məsələlərdə əməkdaşlığı fikir ayrılıqlarına “girov” etməməliyik”.
Samirə SƏFƏROVA
