Maddi-mədəni irsin qorunması Mədəniyyət Nazirliyinin Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tərəfindən həyata keçirilməli olduğu halda, təəssüf ki, biz bunun şahidi ola bilmədik.
Zakir Sultanovun rəis təyin edildiyi bu xidmət abidələri mühafizə etməklə, onları qeydiyyata almaqla məşğul olmaq əvəzinə, restavrasiyaya ayrılan vəsaiti mənimsəməklə, digər neqativ məsələlərlə məşğul olub. Bunun nəticəsidir ki, bir neçə gün əvvəl Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti tərəfindən Mədəniyyət Nazirliyində həyata keçirilən əməliyyat nəticəsində xidmət rəhbərinin əməlləri ifşa edildi və o, cinayət məsuliyyətinə cəlb edildi.
Bu və digər aidiyyəti məsələlərlə bağlı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, arxeologiya üzrə tanınmış mütəxəssis Fərhad Quliyevlə ətraflı söhbət etdik.
- Fərhad müəllim, Azərbaycanda mədəni irsin qorunması, mühafizəsi sahəsində ciddi problemlər olduğunu bu sahəyə bələd olan hər kəs yaxşı bilirdi. Dəfələrlə mütəxəssislər bu məsələ ilə bağlı həyəcan təbili çalırdılar. Amma sanki bu tənqidlərin onlara aid olmadığını zənn edib, bu sahəyə məsul olan şəxslər buna hər hansı bir reaksiya vermirdilər. Sizcə, bunun səbəbi nə idi?
- Səbəblər çoxdur. Məsələn, bölgələrdə abidələrimizin təbliği işi zəif təşkil olunub. Daha çox kampaniya xarakteri daşıyır. Bir-iki tədbirlə məsələlərin gündəmdə olmasına işarə etməyə çalışırlar. Reallıqda isə bölgələrdə mədəni irs məsələləri ilə məşğul olan regional mədəniyyət idarələri və Prezidentin 22 oktyabr 2019-cu il tarixli (№844) fərmanı ilə yeni yaradılmış Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin 5 regional bölməsi fəaliyyət göstərir. Lakin bununla belə, bu strukturların olmasına baxmayaraq, yenə də maddi mədəniyyət abidələrimiz dağıntılara məruz qalır. Bölgələrdə məsul şəxslər bəzi hallarda bu sahəyə biganəlik göstərirlər. Tikinti işləri aparan təşkilatlar tez-tez Azərbaycan Respublikasının “Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması haqqında” Qanununu pozmağa çalışırlar. Halbuki, qanunun 13-cü maddəsində inşaat və digər təsərrüfat işləri görülərkən aşkar edilən abidələrin qorunması və öyrənilməsi məsələsi xüsusilə qeyd olunub. Ümumiyyətlə, abidələrimizə olan münasibət ürəkaçan deyil.
- Ölkəmizdə saysız tarixi-arxeoloji abidə var ki, onların böyük əksəriyyəti siyahıya alınmayıb. Abidələrin bir çoxu Sovet dövründə siyahıya alınmışdı və sonrakı dövrlərdə bu siyahıya çox az sayda abidə əlavə edildi. Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti bu vacib işə nə üçün barmaqarası yanaşırdı?
- Ölkəmizdə abidələrin siyahıya alınması və pasporlaşdırılması işi müxtəlif dövrlərdə 1957, 1967 və 2001-ci illərdə həyata keçirilib. 2014-2020-ci illər üzrə qəbul olunmuş Dövlət Proqramına əsasən, abidələrin qeydiyyatı və pasportlaşdırılması yenidən həyata keçirilməli idi. Bu işin təşkilində ən çətin sahə arxeoloji abidələrə aiddir. Arxeoloji abidələrin yerləşməsi ilə bağlı mürəkkəb xüsusiyyətlər mövcuddur. Ölkəmizdə torpaq islahatının aparılmasından sonra arxeoloji abidələrin vəziyyəti bir qədər çətinləşdi. Bir çox yerdə torpaq sahibləri abidələrdə tədqiqat aparmağa bizlərə maneçilik törədirdilər. Hətta elə hallara rast gəlirdik ki, torpaq yiyələri abidənin onların ərazisində olduğuna görə rəsmi şəkildə müqavilə imzalayıb, bizdən müəyyən vəsait tələb edirdilər. Arxeoloji abidələr ölkəmizin bütün bölgələrində çoxluq təşkil edir və əksəriyyəti əkin sahələri ərazisində yerləşir. Bu baxımdan onların qorunması işi mürəkkəbləşib.
Bunları nəzərə alaraq, effektiv idarəçiliyin düzgün təşkili işi həyata keçirilməli idi. Məsələnin həlli ilə bağlı AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu Mədəniyyət Nazirliyinin xidməti ilə birlikdə çalışır. Bu sahədə son illər müəyyən işlər görülsə də, əfsuslar olsun ki, ümumən nəticələr qənaətbəxş olmayıb. Abidələrin müasir gündəmin tələblərinə cavab verəcək formatda elektron pasportlaşdırılması və nəticədə məlumatlar bazasının yaradılmasına böyük ehtiyac var. Bu işin təşkilini müəyyən vaxt ərzində həyata keçirmək mümkündür.
- Sizin institut bu məsələdə Dövlət Xidmətinə yaxından kömək edə bilərdi…
- Əlbəttə. Nazirliyin Dövlət Xidmətində və AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda bu işi bacaran kifayət qədər təcrübəli mütəxəssis var. Bizim institutumuzun mütəxəssisləri Xəqani Alməmmədov, Səbuhi Hüseynov və Fuad Hüseynov arxeoloji abidələrin pasportlaşdırılması ilə bağlı müəyyən işlər görmüşlər. Ümumiyyətlə, arxeoloji abidələrin qeydiyyatı və pasportlaşdırılmasını arxeoloqlardan başqa kimsə yaxşı həyata keçirə bilməz. Bunu bacarmaq üçün işin düzgün təşkili olmalıdır. Nazirliklə AMEA-nın birgə fəaliyyəti gücləndirilməlidir. Bunun üçün Dövlət Proqramının icrası ilə bağlı əlavə tenderlərin keçirilməsinə ehtiyac yoxdur.
- Bir sıra məsələlər var ki, onunla bağlı tez-tez tenderlər elan edilir. Ortada dövlətin külli miqdarda vəsaiti havaya sovrulur. Sizcə, buna ehtiyac var?
- Hər məsələyə görə tender keçirirlər. Abidələrin qeydiyyatı və ya muzey ekspozisiyalarının tərtibatı işləri və s. Digər ölkələrdə bu işləri həmin qurumların öz işçiləri həyata keçirirlər. Xüsusilə qeyd etməliyəm ki, bu illər ərzində çoxlu sayda arxeoloji abidəmiz dağıdılıb. Bizim ən böyük problemimiz qanunsuz arxeoloji qazıntılardır. Qızıl axtarmaq məqsədilə arxeoloji abidələrimiz dağıdılaraq qarət edilib. Son illər əsasən kurqan qəbir abidələrimiz “düşmənlərimizin” hücumuna məruz qalıb. Əfsuslar olsun ki, Dövlət Xidmətinin sabiq rəhbəri bu sahədə ciddi tədbir görməyib, tələb olunan həyəcan təbilini vurmayıb. Onun bu sahəyə ciddi şəkildə biganəliyi qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparan qarətçilərin işinə dəstək olub.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti, əslində, ölkənin ən önəmli təşkilatlarından biridir. Təsadüfi deyil ki, bütün sivil ölkələrdə mədəni irsin qorunması ilə bağlı dövlət təşkilatları mövcuddur. Əsasən Türkiyə, Yunanıstan, Misir və digər turizm sahəsi inkşaf edən ölkələr mədəni irsin qorunması və təbliği ilə məşğul olan bu tip təşkiltların fəaliyyətinə xüsusi önəm verirlər. Əgər mədəni irsin qorunması fəaliyyəti ilə məşğul olan dövlət təşkilatları bəzi ölkələrdə Mədəniyyət Nazirliyi strukturuna daxildirsə, elə ölkələr də var ki, bu tip təşkilatlar müstəqil fəaliyyət göstərib, heç bir nazirliyin tərkib hissəsi deyil. Bu və ya digər halda, mədəni irs məsələləri ilə məşğul olan dövlət təşkilatlarının məqsədi və məramı eynidir. Bu təşkilatların əsas fəaliyyəti abidələrin qorunması və bərpasıdır. Fikrimcə, belə bir mötəbər idarənin yeganə problemi Zakir Sultanovun özü olub. Onun mədəni irs sahəsində ciddi biliklərə malik olmaması və ümumiyyətlə, bütün məsələlərə biganəliyi açıq-aşkar hiss edilirdi. Bütün bunları nəzərə alaraq, hesab edirəm ki, ölkəmizdə ayrıca struktur olaraq Mədəni İrs Dövlət Agentliyinin yaradılması bu günün tələblərinə cavab verərdi.
İradə SARIYEVA
