Ermənistan adlanan respublikanın Diaspora işləri üzrə baş komissarı Zare Sinanyan Rusiya Federasiyasında olarkən 2019-cu ilin 10 sentaybr tarixində Moskva şəhərindəki Ermənistan muzeyində hay-daşnak mənşəli gənclərlə-tələbələrlə görüşərkən (təşkilatçı Moskva erməni gənclər İttifaqı olmuş və yığıncağı Rusiya erməni İttifaqının həmsədri david tonoyan aparıb) – “dünya kartoqrafiyasının gələcək inkişafı üçün Kanadadan tutmuş Livana qədər olan ərazidə mütəxəssislərin-hay xəritəçilərinin yetişdirilməsi” hədəfində olduqlarını bildirib. Tələbələr müvafiq xəritə-arxiv materiallarının toplanılmasında iştirak edəcəklərini bildiriblər.
Eramızdan əvvəl IV-I minillikdə Nil çayı hövzəsində qəbilə-tayfa icmalarının ictimai-sosial və psixoloji düşüncə tərzinin formalaşması firon hakimiyyətinin sosial-ictimai və hərbi-siyasi inkişaf mərhələlərində müxtəlif səpgili amillərlə müşayiət olunsa da, ümumilikdə təbii amillərdən asılılıq istisna edilməyib. Nəzərə alsaq ki, Nil çayı Həbəşistan və Misir ərazilərini əhatə edir, deməli, Həbəşistan dağlıq yaylasında tarixən təşəkkül tapmış çoxsaylı və bioloji-fizioloji xüsusiyyətlərinə görə çox fərqli ibtidai insan sürülərinin (o cümlədən, protohay mənşəli tiqr, tiqrau, tiqran qəbiləsinin də) bu hissədə Nil çayı boyunca hərəkəti fironların 30 nəslini və 3 keçid dövründə (IV-I minilliklərdə) bir sıra təbii və tarixi-ictimai amillərlə sıx bağlı olub. Qədim yunan coğrafiyaşünası Strabon “Coğrafiya” əsərində (XVII kitab, I-II fəsillər) qeyd edir ki, IV-III minilliklərdə Nil çayının hər iki sahilində yerləşən Memfis şəhəri, kökənli misirlilərlə yanaşı, qarışıq tayfa-qəbilə və icma üzvlərindən ibarət olan məşhur İsgəndəriyyə şəhərindən sonra ikincidir. Təbii ki, bu baxımdan həmin dövrdə Şərqi Həbəşistandan köç edən bu qəbilələrin, tayfaların tərkibinə daxil olan ibtidai insan sürüsü formasında həyat tərzi sürən prothayların morfo-genetik şüur və bioloji inkişaf xüsusiyyətlərinin (özəlliklərinin) qan-gen daşıyıcıları sisteminin formalaşması da yuxarıda göstərilən təbii-ictimai amillərin təsiri istisanalıq təşkil etmir. Bu təsirləri aşağıdakı mərhələlər üzrə qiymətləndirmək xüsusilə vacibdir:
- Qədim Yuxarı Misir nomları qonşu Həbəşistan ərazilərində qəbilə-tayfa müharibələrinə müdaxilə edərək, əsir götürdükləri “canlı ölüləri” (onların içərisində protohaylar daha fəal olub) əsasən Nil çayı hövzəsində məskun edərək onlardan suvarma əkinçiliyində, süni suvarma sisteminin tikintisində, məbəd-abidələrin inşasında istifadə ediblər;
- Protohay sürüləri digər tayfalara nisbətən fərqləndikləri üçün (təbii şəraitə uyğunlaşmada, digər qəbilə-tayfa üzvlərinə münasibətdə dəyişkənlikdə, kəşfiyyat səciyyəli məlumatların çatdırılmasında...) onlardan həm də Aşağı Misir padşahlığına qarşı müharibədə, eləcə də yunan-yəhudi hərbi dəstələrinə qarşı döyüşlərdə “həbəş döyüşçüləri” adı altında istifadə ediblər;
- Nil çayının yuxarı axarlarında Yuxarı Misir padşahlığı ərazisində yerləşdirilən hay sürüsü sonrakı dövrlərdə bütün Misir və Nubiya ərazilərinə paylanıb (firionlar üçün ehram və məbədlərin tikintisində, qızıl axtarışı, əldə olunması və emalı sahəsində, qiymətli zərgərlik nümunələrinin hazırlanmasında, metal nəqqaşlığında, toxuculuqda, kahinlərə xidmət etməkdə... süni inam əldə etməklə).
Ona görə də ibtidai hay sürüsünün qədim Misir ərazisində, o cümlədən Nil çayı hövzəsində minilliklər boyunca təbii mağaralarda, quru çay vadilərində-yarğanlarda vəhşi həyat tərzi keçirməsi, qəbilə-icma halında bir yerə toparlanması və protohay toplumunun yaranması mərhələsində təbii amil təsiri onlarda davamlı genetik funksiya daşıyıcısı kimi çıxış edib.
Yuxarıda göstərilən təbii amillərin protohay sürüsünə təsiri baxımından Qədim Misir və Yunan alimlərinin, yazıçılarının, səyahətçilərinin əsərlərində (Herodot, “Tarix”, II kitab; Abderli Hekatey, e.ə. 350-290-cı illər, “Misirlilər haqqında”; Diodor Siciliyalı, e.ə. 90-21-ci illər, Cənubi Afrikaya səyahət edən yunan tarixçisi; Aqatarxid, e.ə. 200-140-cı illər, Həbəşistanda və Nubiyada mağaralarda yaşayan troqloditlərdən-ibtidai qəbilə-tayfa icmasından əsərlərində bəhs edən tarixçi; Manefon, e.ə. III əsr, qədim Misir kahini və yunan dilində tarix əsərini yazıb, V əsrdə qədim Alban tarixçisi Xorenasili Musa əsərlərində ona istinad edib; İosif Flaviya, e.ə. 305-283-cü illər, yəhudi tarixçisi və hərbi xadimi, “Yəhudi xalqının qədimliyi” kitabında bu xalqın ilk məskənlərinin Misir ərazisi olduğunu bildirib; 3 kitabdan ibarət “Misir tarixi” və “Herodotun əksinə” əsərlərinin müəllifi; fələstinli Yevseviy 265-339-cu illər roma tarixçisi “Kilsə tarixi” əsərini Qədim Misirə səyahəti əsasında yazıb...) Nil çayı hövzəsinin əhalisinin milli-mənəvi və mədəni irsi dünyagörüşünün, eləcə də qəbilə-tayfa icma birliklərinin həyat tərzinin formalaşmasına (Qədim Misir mədəniyyətinin təşəkkülü baxımından) bu təbii-coğrafi məkanın təsir amillərinin elmi-nəzəri baxımından (yerli təəssüratlarvə tədqiqatlar nəzərə alınmaqla) qiymətləndirilməsi xüsusi maraq doğurur. Bu mövzuları özündə birləşdirən nadir nüsxələr beynəlxalq maddi-mənəvi irs nümunəsi kimi hazırda Misir, Yunan, Ərəb və Qərbi Avropa ölkələrinin tədris ocaqlarında diqqətlə tədqiq edilir və kitabxanalarında saxlanır.
Həmin mülahizələr əsas götürülməklə - Qədim Yuxarı Misir nomlarının qonşu Həbəşistan ərazilərindəki qəbilə-tayfa müharibələrində iştirakı, nəticədə əsir götürdükləri “canlı ölüləri”n (protohay sürülərinin sələfləri olan tiqr, tiqrau, tiqran tayfalarının) yuxarı Nil çayı hövzəsində yerləşdirilməsinə (e.ə. IV-III minilliklərdə), onlardan suvarma əkinçiliyində, süni suvarma sisteminin tikintisində, məbəd-abidələrin inşasında istifadə edilməsinin təbii və ictimai amillərin təsiri baxımından təhlil edilməsinə - ətraflı diqqət yetirək. Ona görə də ibtidai protohay sürüsünün bioloji-fizioloji gen daşıyıcılarının genezisinə təbii-ictimai amillərin təsirinin qiymətləndirilməsi baxımından yuxarıda adları çəkilən antik dövrün mütəfəkkirlərinin və əsərlərinin ümumi qayəsini, məzmununu aşağıdakı tezislərlə ümumiləşdirmək olar:
- dünya sivilizasiyasının ən qədim ocağı “Köhnə Dünya”da Afrika qitəsinin şərq (Həbəş dağlıq yaylası, Keniya meşəlikləri) və şimal-şərq (Nil çayı hövzəsi, Nubiya səhrası, Qırmızı dənizin qərb sahilləri) bölgələri olub, ilk dünyəvi dini təlimlər-ocaqlar (məbədlər) bu ərazilərdə yaranıb. Sonrakı mərhələdə bu təkamül Avropaya (əski Yunan-Poma dini-elmi intibahına), Ön Asiya-Ərəbistana (müsəlman dünyasına, islama qədərki və islamdan sonrakı mərhələyə) əsaslı təsir edib, bir növ təkamül mənbəyi (həm də elmi-texniki, maddi-mədəni, hərbi-siyasi və mükəmməl dövlət quruculuğu istiqamətində) rolunu oynayıb.
– bəşəriyyətin ən qədim dirçəliş (bütün anlamlarda təkamül) ocağı e.ə. IV-I minilliklərdə Afrika qitəsinin məlum əski dövlət ərazilərindən yayılan tayfalar, qəbilə icmaları, xalqlar bioloji gen-qan daşıyıcısı kimi Afrika qitəsinə mənsubluğu antik dövrün mütəfəkkirləri tərəfindən təsdiq edilib.
- Afrika qitəsinin qədim sivilizasiya ocaqlarına mənsub olan tayfa-qəbilə və icma üzvlərinin etno-psixoloji və morfo-genetik ilkinliyinin qorunması onların davranış və həyat tərzində ifadə olunur (regional və beynəlxalq hüdudlarda eyni tərzin təkrarlanması baxımından).
Belə ki, indiyə qədər hay kilsəsinin 131 baş keşişi və dünyanı bürümüş “ağıllıları” dil-boğaza qoymurlar ki, ən qədim dini təlim bizə məxsusdur və dünya sivilizasiyasının ilkin nümayəndələri bizik. Onda məntiqi cavab çıxır ortaya:
- Əgər belədirsə, onda nəyə görə dünya sivilizasiyanın beşiyindən və ilkin dini məskənlərindən ayrıldığınızı inkar edirsiniz, belə çıxır ki, “bağa qınından çıxdı, qınını bəyənmədi?”
Axı, qədim Misir kahinlərinin geyim tərzi ilə hay keşişlərinin geyim üslubunun eyniliyi (örtükləri, arxalıqları, nişanları) və müasir erməni əlifbasının həbəş və misir əlifbalarından törəməsi heç kəsdə şübhə doğurmur. Və bütün bu amillərin Qafqazın təbii-ictimai mühütü üçün gətirilmə elementlər olduğu açıq-aydın görünür.
Sonuncu ümumiləşdirməyə bir qədər ətraflı yanaşmaq olar. Təsadüfi deyil ki, bir neçə yüzildir Rusiya tarixçiləri və alimləri də bu sahəyə xüsusi diqqət yetirib, nəticədə bu ölkənin iri tədris-elm ocaqlarında (Moskva, Sankt-Peterburq, Novosibirsk, Yekaterinburq, Nijni Novqorod... şəhərlərində) ayrıca “Qədim Misirşünaslıq məktəbi” yaranıb. Bu baxımdan “rus misirşünası”, tarix elmləri doktoru, Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi, Çikaqo Universitetinin Şərq İnstitutunun və Misir tədqiqatı üzrə London Cəmiyyətinin üzvü Dmitri Borusoviç Prusakovun 2001-ci ildə müdafiə etdiyi “Eramızdan əvvəl IV-II minilliklərdə qədim Misir: dövlətin və cəmiyyətin təşəkkülündə sosial-iqtisadi amillər” mövzusundakı doktorluq tədqiqat əsərində-fundamental nəşrində irəli sürülən mülahizələrə əsaslanmaq olar.
Beş hissədən ibarət olan bu eimi-tədqiqat əsərinin I (“Qədim Misirin ekologiyası”) və II (“Qədim Misirdə birinci sosial-ekoloji böhran və dövlətin yaranması”) bölmələrini əhatə edən mövzular Həbəşistan, Keniya və Misir ərazilərində neolit və eneolit dövrlərindən (e.ə. VII-V minilliklərdə) keçid alan ibtidai insan sürülərinin, qəbilə-tayfa birliklərinin (falaşların, amxarların (xristianlığın daşıyıcıları), oromoların (onlar özlərinə “qal”, “qalu”, “qal arusi” deyirlər), tiqran, tiqr, tiqrau (protohay insan sürüsünün ibtidai nəsilləri və başqalarının) region üzrə miqrasiyasına, bu dövrdə baş verən iqlim dəyişikliyinin qəbilə-tayfa icmasının sosial-morfoloji xüsusiyyətlərinə təsiri elmi-nəzəri baxımdan ətraflı qiymətləndirilib. Tarixçi-alimin qənaətinə görə, bu insan birliklərinin sonrakı ictimai-sosial həyat və davranış tərzi ilk növbədə Afrika təbiətinin ekoloji durumunun və inkişaf mərhələlərinin bariz ifadəsidir. Xüsusilə, Həbəş dağlıq yaylasının landşaft elementlərinə və Nil çayının rejim tsikllərinə həsr edilmiş regionun tarixi-coğrafi oçerki bu baxımdan daha qiymətlidir.
Qədim Həbəş və Misir dövlət strukturlarının (quruculuğunun) inkişafı e.ə. IV-I minilliklər ərzində iqlim-relyef amillərinin dəyişkənliyindən əhalinin (həm kökənli, həm də köçürülən) asılılığı sosial-antropolji təkamül mərhələləri üzrə II bölmədə təhlil edilir.
Göründüyü kimi, Cənubi Qafqaz regionuna ayrı-ayrı ərazilərdən keçərək uzaq və qədim Afrikadan miqrasiya edərək məskunlaşdırılan ibtidai hay sürülərinin tərzindən aydın olur ki, əski qəbilə-tayfa xüsusiyyətlərinin formalaşmasına Afrika təbiətinin təsiri ötəri olmayıb. Bu hal onların digər xüsusiyyətlərində də öz əksini tapır...
Bu barədə növbəti yazılarımızda.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
