Zaman-zaman müxtəlif qüvvələr, imperiyalar türk xalqları arasındakı mövcud bağları sarsıtmağa, zədələməyə çalışsalar da, tam olaraq buna nail ola bilməyiblər. Milli, tarixi, mədəni və mənəvi baxımdan ayrılmaz qüvvə olan türk etnosu bu gün ayrı-ayrı cümhuriyyətlər formasında həm öz mövcudluqlarını qoruyur, həm də bir-birilə müxtəlif istiqamətlərdə əlaqələri möhkəmləndirirlər.
Bu gün türkdilli xalqların, dövlətlərin inteqrasiyasında önəmli olan türk dövlətləri, şəhərləri, şəxsiyyətləri var ki, onlar bu mühüm birliyi yenidən bərpa ediblər.
Məlum olduğu kimi, oktyabrın 15-də Bakıda Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının VII Zirvə görüşü keçirildi.
Onu da vurğulayaq ki, sözügedən şura 2009-cu ildə Naxçıvanda təsis edilib və şuranın fəaliyyəti bu məkandan start götürüb. Sözsüz ki, Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının Azərbaycanın evsahibliyi ilə yaradılması tariximizdə mühüm bir mərhələnin başlanğıcını xarakterizə edir.
Türk Şurasının VII Zirvə görüşündə çıxış edən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev
Şuranın yaradılması tarixinə xüsusi diqqət çəkib: “Türk Şurasının VII Zirvə görüşü Naxçıvan Sazişinin imzalanmasının onuncu ildönümünə təsadüf edir. 2009-cu ilin oktyabrında dövlət başçılarının Azərbaycanın qədim şəhəri Naxçıvanda keçirilmiş Zirvə görüşündə ölkələrimiz arasında əməkdaşlığın təsisatlanmış yeni formatı yaradıldı. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan bölgəsi arasında Zəngəzur yerləşir. Vaxtilə Zəngəzur bölgəsinin Azərbaycandan alınıb Ermənistana birləşdirilməsi böyük Türk dünyasını coğrafi baxımdan parçaladı. Ancaq Naxçıvanda qəbul etdiyimiz qərarlarla və birgə işimizlə biz Türk dünyasının birliyini daha da gücləndirdik və qardaşlığımızı davam etdiririk. Bu mənada Türk Şurasının yaradılmasına dair qərarın məhz Naxçıvanda keçirilmiş Zirvə görüşündə qəbul edilməsi Türk dünyası üçün böyük rəmzi əhəmiyyətə də malikdir”.
Məhərrəm Zülfüqarlı: “...Naxçıvanda ən yeni tarixi mərhələnin əsası qoyuldu”
Türk dövlətlərinin inteqrasiyasında Naxçıvan mərhələsini simvollaşdıran tarixi mərhələnin bütün Türk dünyası üçün yeni nəfəslik açdığını deyən tarixçi-alim, professor Məhərrəm Zülfüqarlı hesab edir ki, bu şuranın Naxçıvanda təsis edilməsi təsadüfi deyildi. M.Zülfüqarlı hesab edir ki, Türk dünyası üçün böyük əhəmiyyət daşıyan Naxçıvanda türk dövlətləri başçıları tərəfindən belə şuranın yaradılması türk dövlətlərinin, xalqlarının inteqrasiyasını simvollaşdıran bir tarix kimi xarakterizə edilməlidir. “Ümumiyyətlə, bu şuranın Azərbaycanda, Naxçıvanda təsis edilməsi, yaradılması təsadüfi deyildi, bu, birbaşa türk xalqlarının, dövlətlərinin inteqrasiyasını sürətləndirməyə xidmət edən bir hadisə idi. Onu da bildirim ki, türkdilli xalqlar və dövlətlər arasında inteqarsiyanın daha da dərinləşdirilməsi, əlaqələrin möhkəmləndirilməsi üçün həmin ərəfədə Naxçıvanda Türk Xalqlarının Akademiyası yaradılıb. Bu akademiyanın əsas məqsədi Orxon-Yensey, Monqolustan ərazisindəki qədim türk mədəniyyətini, tarixi-mədəni irsini öyrənmək olub. Demək istəyirəm ki, türk xalqlarının inteqrasiyasının sürətlənməsində, bu birliyə nail olmağımızda Azərbaycanın, Naxçıvanın adının xüsusi keçməsi bizim üçün çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Çünki Türk dünyasını birləşdirən, bir-birinə yaxın edən şəhər kimi Naxçıvanın rolu böyükdür. Uzun illər türk xalqlarının, dövlətlərinin bir-birindən ayrı düşməsinin müxtəlif səbəbləri olub, bir tərəfdən Sovet hökuməti buna mane olub, digər tərəfdən, Türkiyə NATO-nun üzvü olub, Azərbaycan Varşava müqaviləsində olub. Amma bir məsələ var ki, daim Naxçıvan erməni separatizminin hədəflərindən biri olub. Yəni ermənilər Dağlıq Qarabağ kimi, Naxçıvan haqqında da təxribatçı fikirlər, qondarma iddialar irəli sürüblər. Bu baxımdan, Naxçıvanın mərkəz olması, Türk dünyasını birləşdirməsi, türk xalqları ilə bağlı toplantıların orada keçirilməsi, bu barədə razılıq əldə edilməsi, Türkdilli xalqların Akademiyasının burada formalaşması mühüm əhəmiyyət daşıyır”.
M.Zülfüqarlı hesab edir ki, on il əvvəl Naxçıvanda Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılması, əslində, türk xalqlarının, dövlətlərinin inteqrasiyası sahəsində atılan ilk addımlardan biridir. “Həmin dövrdə türk xalqları və dövlətləri arasında əlaqələr yenidən bərpa edildi və türk xalqlarının birliyi, inteqrasiyası baxımından Naxçıvanda ən yeni tarixi mərhələnin əsası qoyuldu. Burada yalnız dövlət başçıları, siyasətçilər, parlamentarilər səviyyəsində işlər görülmədi, həm də Türk Akademiyasının timsalında alimlər səviyyəsində işlər həyata keçirilməyə başladı. Bu akademiyada türk xalqlarının tarixinin, mədəniyyətinin öyrənilməsi həyata keçirilir və bu proses indi də davam edir. Onu da deyim ki, belə bir mühüm təsisatın meydana gəlməsində Naxçıvanın adının olmasının xüsusi siyasi əhəmiyyəti var. Bununla da Naxçıvanın Türk dünyasını birləşdirən qədim türk torpağı olduğunu bir daha dünyaya bəyan edirik” - deyə M.Zülfüqarlı qeyd etdi.
Fəzail İbrahimli: “Vaxtilə Avrasiyada, iki qitə arasında vahid türk xətti mövcud idi”
Millət vəkili, tarixçi-alim, professor Fəzail İbrahimli də hesab edir ki, bu şuranın Azərbaycanda təsis edilməsinin və türk xalqlarının inteqrasiyasının yeni mərhələsinin Naxçıvanda əsasının qoyulmasının böyük tarixi və siyasi əhəmiyyəti var: “Bu şuranın təsis edilməsi barədə razılığa gəlinməsi ilə bağlı toplantının Naxçıvanda keçirilməsi nəzərdə tutulub və keçirilib də. Prezident çıxışında Zəngəzurun ermənilərə verilməsini və quru sərhədlərimizin əlimizdən alınmasını, bununla da türk xəttinin qırılması məsələsini də gündəmə gətirdi. Vaxtilə Avrasiyada, iki qitə arasında vahid türk xətti mövcud idi. Sibirdən, Altaydan başlanan xətt gəlib Orta Asiyaya çıxırdı. Bu xətt qırıla-qırıla gəlib Zəngəzura çatdı və Zəngəzur o qırılan xəttin son həlqəsidir. Açıq şəkildə deyildi ki, Zəngəzurun ermənilərə verilməsi türk dövlətləri arasında quru xəttin kəsilməsinə gətirib çıxardı. Bu, yüzillərlə böyük geosiyasi güclərin, iri dünya dövlətlərinin planlaşdırdığı məsələ idi. Vaxtilə Orenburqu Qazaxıstandan ayırdılar, Rusiya tərkibində olan türk xalqları assimilyasiya və tabe edildi. Sonra da Azərbaycan ərazisində erməni dövləti yaratdılar, Zəngəzuru da götürüb onlara verməklə minillər boyu davam edən türk xəttinin son həlqəsi də qırıldı. Bu, ümumiyyətlə, Türk dünyasının əlaqələrinin qırılmasına rəvac verən addım idi. Bu vacib məsələ yenidən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən gündəmə gətirildi. Hesab edirəm ki, əsası Azərbaycanda, Naxçıvanda qoyulan türk dövlətlərinin, xalqlarının birliyi, inteqrasiyası gələcəkdə dünya siyasətində öz sözünü deyəcək. Çünki artıq öz iqtisadi, siyasi gücü ilə mövcud olan türk dövlətləri bir araya gəlib və sarsılmaz birliyə nail olublar. Fikrimcə, Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan kimi güclü, qüdrətli dövlətlər, eləcə də digər türk dövlətlərinin birgə səyləri türkün qüdrətini və türk siyasətini dünyada gücə çevirə biləcək. Əsası Naxçıvanda qoyulan bu tarixi hadisə həm də ona görə diqqət çəkir ki, həmin dövrdə düşmənin göz dikdiyi bir Azərbaycan yurdunda türk dövlətləri birləşərək düşmən qarşısında sipər kimi göründülər. Türk dövlətləri başçılarının birliyi həm düşmənlərimizə, həm də bütün dünyaya bir mesaj idi ki, Naxçıvan qədim türk torpağıdır”.
F.İbrahimli hesab edir ki, bu gün türk dövlətlərinin inteqrasiyası, birliyi naminə belə toplantıların keçirilməsi, eyni zamanda, Türk dünyasına qarşı düşmənçilik siyasəti aparan dövlətlərə, qüvvələrə də bir mesajdır.
İradə SARIYEVA
