Amerika Birləşmiş Ştatları Türkiyənin Suriyaya hərbi müdaxiləsinə görə bu ölkənin bəzi rəsmilərinə sanksiya tətbiq etdiyini açıqlayıb. Məlum olub ki, rəsmi Vaşinqton Suriyada həyata keçirilən “Barış bulağı” hərbi əməliyyatlarının dayandırılmaması ilə bağlı Türkiyənin üç nazirinin adını sanksiyalar siyahısına əlavə edib.
ABŞ Maliyyə Nazirliyinin saytında verilən məlumatda bildirilir ki, adları sanksiyalar siyahısına əlavə edilən nazirlər müdafiə naziri Hulusi Akar, enerji və təbii sərvətlər naziri Fatih Donmez və daxili işlər naziri Süleyman Soyludur. Qeyd olunur ki, ABŞ Prezidenti Donald Trump, həmçinin, öz türkiyəli həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğana zəng edərək dərhal anlaşmaya getməyi tələb edib. Türkiyə tərəfi bəyan edib ki, onun Suriyanın şimal-şərqinə müdaxilə məqsədi kürd qüvvələrini sərhəddən uzaqlaşdırmaq və Ankara hökumətinin "təhlükəsiz bölgə" kimi təsvir etdiyi ərazini yaratmaqdır.
"Təhlükəsiz bölgə" təxminən Suriya ərazisinin dərinliyinə doğru 30 kilometr ərazini əhatə edir. Türkiyə öz ərazisində yerləşmiş iki milyona qədər Suriya qaçqınını bu əraziyə köçürmək istəyir. Bazar ertəsi Vaşinqtonda jurnalistlərə müsahibə verən ABŞ maliyyə naziri Steven Mnuçin sanksiyanın "çox güclü" olduğunu və Türkiyə iqtisadiyyatı üzərində ağır təsirləri ola biləcəyini vurğulayıb. Bildiyimiz kimi, Türkiyə NATO üzvüdür və faktiki olaraq, ABŞ-ın yaxın müttəfiqi sayılır. Vaşinqtonun tətbiq etdiyi sanksiya iki ölkə arasındakı münasibətlərin gələcək perspektivinə və NATO-nun vahidliyinə necə təsir edəcək?
“NATO Türkiyənin üzləşdiyi vəziyyətə uyğun olaraq, təşkilatın 5-ci maddəsini tətbiq etmək əvəzinə, onun sanksiyaya məruz qalmasına imkan verir”
Beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Türkiyə Silahlı Qüvvələri Suriya Azadlıq Ordusu ilə birlikdə oktyabrın 9-dan Suriyanın şimalında “Barış bulağı” antiterror əməliyyatına başlayıb: “Türkiyənin kənardan Suriyanın şimal-şərqinə müdaxilə məqsədi kimi görsənən addımı məhz kürd qüvvələrini sərhəddən uzaqlaşdırmaq və burada təhlükəsiz bölgə kimi yaradılacaq əraziyə Türkiyədə məskunlaşmış suriyalı qaçqınların köçürülməsini həyata keçirməkdir. Təhlükəsiz bölgə 30 kilometr ərazini əhatə edir və Türkiyə iki milyona qədər Suriya qaçqınını bu əraziyə köçürməyi planlaşdırır. Ümumiyyətlə, burada bir haşiyəyə çıxım ki, ABŞ-ın xarici siyasətində məqsədlərinə çatmaq üçün sanksiyalarla hədələmə və sanksiyaların tətbiqi artıq bir normaya çevrilib. Əgər daha öncələr ABŞ sanksiyaları təhlükəsizlik, siyasi-iqtisadi mövzuda rəqiblərinə qarşı tətbiq edirdisə, son illər ABŞ maraq və nüfuz dairələri olan həssas regionlarda ortaq fəaliyyət göstərdiyi tərəfdaşlarına da tətbiq etməyə başlayıb. Məsələn, NATO tərəfdaşları olan Türkiyə, Almaniya və sair dövlətlərə qarşı.
Ekspertin sözlərinə görə, Trampın prezident seçilməsi ilə ABŞ xarici siyasətində prioritetlərin dəyişməsi, ABŞ-ın AB, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya siyasətinin dəyişəcəyi barədə fikirlər çox səslənir: “Türkiyəyə istər ABŞ, istərsə də AB tərəfindən tətbiqi nəzərdə tutulan sanksiyaların nə ilə nəticələnəcəyi haqqında rəy verməmişdən öncə Türkiyənin bu addımı atmasını şərtləndirən məqamlar haqqında fikir bildirmək istəyirəm. Keçən həftə ABŞ Prezidenti Donald Trump Türkiyə Prezidenti ilə telefon danışığından sonra Suriyanın şimal-şərqindəki ABŞ qüvvələrini geri çəkdi. Bu addım, əslində, 2012-ci ildən sonra ilk dəfə Suriya ordusunun şimal-şərq bölgələrinə qayıdacağına rəvac verəcək bir addım olaraq nəzərdə tutulsa da, Suriya qüvvələri ərazinin kürd qüvvələrinin nəzarətinə keçməsinə imkan verdi. Suriya ordusu bunu digər bölgələrdə vuruşan üsyançılarla döyüşmək izahı ilə etsə də, bu, Türkiyə üçün mahiyyəti dəyişmir. Belə ki, Türkiyə burada, haqlı olaraq, hərbi kürd qruplarının və onlarla sıx təmasda olan, Türkiyədə 80-ci illərdən sonra separatçılıqla məşğul olan PKK terror qruplarının birləşməsi cəhdini gördu və bu, Türkiyə üçün öz sərhədlərində milli maraqlarının müdafiəsi üçün bu addımı atmağa, bu ərazidə hərbi əməliyyat aparmağa yol açdı. Sanksiyalara gəlsək, ABŞ Maliyyə Nazirliyi və Dövlət Departamenti Türkiyə hökumətinin ayrı-ayrı şəxslərinə, təşkilatlara qarşı sanksiyalar tətbiq etmək qərarı alıb.
Avropa Birliyinin sanksiyalarına gəlsək, AB ölkələri Türkiyəyə silah ixracını dayandırmaq kimi öhdəlik götürüblər. Müdafiə Nazirliyi və Enerji və Təbii Ehtiyatlar Nazirliyinə tətbiq olunan sanksiyalar, ümumilikdə, cəmiyyəti mövcud hakimiyyətdən narazı salacaq geniş bir strategiyanın bir hissəsi kimi nəzərdə tutulur, nazirlərə tətbiq olunan sanksiyanın təsirini şərh etmək isə, ümumiyyətlə, mənasızdır.
ABŞ-ın digər ölkələrə - Rusiya, İran və s. tətbiq etdiyi sanksiyalar təcrübəsindən belə qənaətə gəlmək olur ki, sanksiyaların növbəti mərhələsi olaraq maliyyə-bank sektoruna sanksiyalar tətbiq oluna bilər. Bu isə onsuz da illərdir 3 milyon ərəb qaçqınını yedirən Türkiyə iqtisadiyyatı üçün narahatlıqla nəticələnəcək. Ancaq onu da qeyd edim ki, istər ABŞ , istərsə də AB ilə bağlı Türkiyənin sanksiyalara cavab olaraq kontr-kart kimi istifafə edə biləcəyi məqamlar var”.
Ekspertin sözlərinə görə, ABŞ-ın bu addımı çox təzadlıdır: “NATO tarixində görünməyən hadisədir. Ağ Ev ərazi bütövlüyünə təhdidin qarşısını aldığı üçün NATO-nun üzvünə, Türkiyəyə qarşı sanksiya tətbiq edib. NATO Türkiyənin üzləşdiyi vəziyyətə uyğun olaraq, təşkilatın 5-ci maddəsini tətbiq etmək əvəzinə, onun sanksiyaya məruz qalmasına imkan verir, göz yumur. Türkiyə 1952-ci il fevralın 18-də Şimali Atlantika Alyansına üzv qəbul olunub. Ötən illər ərzində Türkiyə alyansın maraqlarını müdafiə edib. Əfqanıstan savaşı, İŞİD, "əl-Qaidə" terrorçu qruplaşmalarına qaşrı birgə mübarizədə, ABŞ başda olmaqla, NATO dövlətləri ilə birlikdə fəaliyyət göstərib. Ancaq indi Türkiyənin ərazi bütövlüyü və milli təhlükəsizliyi təhdidlə üz-üzədir. 5-ci maddə unudulub. Bu maddəyə əsasən, üzv ölkələrdən biri təcavüzə, o cümlədən, terror hücumuna məruz qalarsa, hərbi ittifaq həmin dövlətə yardım etməlidir. İndiki halda bu maddənin Türkiyənin müdafiəsi ilə bağlı tətbiq edilməsi vacib sayılır. Deməli, bu qənaətə gəlmək olar ki, NATO Türkiyə ilə yollarını ayırmaq istəyir. Burada kimin udacağı, kimin isə məğlub olacağı hələ ki, sual altındadır”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
