Son proseslərin təhlili Azərbaycanın Cənubi Qafqazda Rusiyanın əsas tərəfdaşına çevrilməkdə olduğunu aydın nümayiş etdirir. Xüsusən də iqtisadi sahədə Moskva Bakı ilə daha böyük işbirliyi qurmağa, yeni transmilli layihələr reallaşdırmağa can atır. Ekspertlər vurğulayır ki, bütün bunlar səbəbsiz deyil və ötən dövr ərzində Azərbaycanın siyasəti onun etibarlı və mühüm bir tərəfdaş olduğunu təsdiqləyib.
Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, regionda Gürcüstanın daha çox Qərblə əməkdaşılğa can atması, anti-Rusiya xarakterli siyasəti onun Moskva ilə münasibətlərində ciddi böhran yaradıb. Ermənistan hazırda Rusiyanın gözündə əsl xəyanətkar dövlət kimi qəbul olunur. Azərbaycan isə indiyə qədər uğurlu siyasəti nəticəsində təkcə Qərb yox, həm də Rusiya üçün etibarlı tərəfdaş statusunu qazanıb. Elə bu səbəbdən Rusiya Azərbaycanla əməkdaşlığı daha da inkişaf etdirməkdə olduqca maraqlıdır. Bu məsələ Soçidə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin rus həmkarı Vladimir Putinlə görüşündə də diqqət mərkəzində yer aldı. Görüş zamanı Vladimir Putinin diqqət yetirdiyi əsas məqamlardan biri məhz iqtisadi müstəvi oldu: “Ölkələrimiz arasında münasibətlər uğurla inkişaf edir. Ticari-iqtisadi əlaqələr möhkəmlənir. Keçən il əmtəə dövriyyəsinin həcmi 2,5 milyard dollar olub. Bu istiqamətdə yaxşı perspektivlərimiz var. Mən o planları nəzərdə tuturam ki, onların əsas müəllifi Azərbaycan prezidentidir. Biz də öz tərəfimizdən, bu konkret, mənim fikrimcə iri layihələrin reallaşması üçün bizdən asılı olan hər şeyi edirik. Bunun üzərində hökumətlərarası komissiya işləyir və zənnimcə, kifayət qədər inamla işləyir”.
Elə Azərbaycan Prezidenti də iqtisadi sahədə baş verənlərə xüsusi toxundu: “Ticari-iqtisadi sahədə müsbət dinamikanı qeyd etmək istərdim. Əmtəə dövriyyəsi artır – keçən il də, bu il də. Bizdə olan məlumata görə, avqust ayına qədər artım 20 faizdən çox olub. Sizinlə bizim təsdiq etdiyimiz “Yol xəritələri”nin reallaşdırılması da, əlbəttə, daha sıx qarşılıqlı fəaliyyətə, bütün sahələrdə inteqrasiyaya və əməkdaşlığa gətirib çıxaracaq. Bizim üçün Rusiya ən mühüm tərəfdaş, dost, mehriban qonşudur”. Bütün bunlar fonunda belə məlum olur ki, qarşıdakı dövr ərzində Rusiya və Azərbaycan yeni böyük birigə layihələr reallşdırmaqda davam edəcək. Məsələn, nəqliyyat sahəsində “Şimal-Cənub” dəhlizinin daha da genişləndirilməsi gözlənilir. Digər bir mühüm və yeni layihə isə enerji sahəsində olacaq. Söhbət Azərbaycanda atom elektrik stansiyasının (AES) inşasından gedir.
Məlumata görə, Rusiyanın dövlət şirkəti olan “Rosatom”un baş direktoru Aleksey Lixaçov Vladimir Putinlə İlham Əliyevin görüşünün nəticəsini şərh edərkən bildirib ki, Rusiya Azərbaycanda atom elektrik stansiyası tikməyi təklif edib: “AES azərbaycanlı tərəfdaşlarımız necə istəsə, elə də olacaq. Biz güclü stansiya təklif edirik”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın özəlliyi ciddi tələbatın artmağındadır. Baş direktor qeyd edib ki, 2018-ci ildə azərbaycanlıların elektrikə olan tələbatı və istehsalı 14 faiz artıb və bu böyük rəqəmdir.
Xatırladaq ki, Rusiya Azərbaycanda belə stansiyanın inşasına ötən ildən maraq göstərdiyini açıqlayıb. Hələ ötən ilin dekabrında məlumat yayılmışdı ki, Rusiyanın “Rosatom” prezidenti İlham Əliyevə, ölkədə atom elektrik stansiyasının tikintisi də daxil olmaqla, nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə sahəsində əməkdaşlıq təklif edib.
O vaxt bu haqda danışan “Rosatom”dakı mənbə bildirirdi: “Azərbaycanda nüvə sənayesi var, amma atom elektrik stansiyası yoxdur. “Rosatom” təklif verib. Azərbaycan tərəfi düşünür. İki seçim təklif etmişik. Birincisi dərhal AES inşaatına başlamağı nəzərdə tutur. SSRİ dövründə AES tikintisi üçün ərazi də seçilmişdi, bu səbəbdən həmin ərazidə birbaşa inşaat işlərinə başlanıla bilər”.
İkinci variant isə Rusiya ilə Azərbaycan arasında nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığın mərhələli şəkildə inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Mümkün AES layihəsinin maliyyələşdirilməsi məsələsi barədə danışan mənbə qeyd edib ki, Bakının Rusiyadan kredit istəyəcəyini düşünmür: “Azərbaycan tərəfinin layihəni öz maliyyə qaynaqları ilə həyata keçirəcəyini təxmin edirəm”. Qeyd edək ki, Azərbaycanda son illər nüvə enerjisindən dinc məqsədlə istifadə sahəsində müəyyən addımlar atılıb. 2014-cü ildə Prezident İlham Əliyev “Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi” QSC yaradıb. İndi isə Aleksey Lixaçov ölkəsinin Azərbaycanda AES inşa etmək niyyətini yenidən dilə gətirib. Azərbaycanda enerjiyə artan tələb isə bunu mümkün edir və prosesdə Bakı maraqlı olduğunu da gizlətmir. Hesab olunur ki, AES inşası Azərbaycana daha çox enerji hasil etməyə, eyni zamanda elektrik üçün istifadə olunan təbii qazın əsas hissəini ixraca yönəltməyə imkan verəcək. Bu fonda Bakı belə bir stansiyaya maraq göstərir. Onu da xatırladaq ki, Azərbaycanın qonşularının bəzilərində də bu stansiyalardan ya istfiadə olunur, ya da onların qurulması isttiqamətində iş aparılır. Hazırda qonşularımızdan Gürcüstan istisna olmaqla, digər ölkələr belə stansiyalardan istifadə edir. Düzdür, Türkiyədə hələlik belə stansiyanın tikintisi gedir. Rusiyanın layihəsi əsasında Türkiyədə tikilən “Akkuyu” AES-in ilk fazasının 2023-cü ilin yazında istifadə verilməsi nəzərdə tutulur. Başqa bir mühüm məqam odur ki, hazırda dünya miqyasında atom elektrik stansiyalarından istifadəyə marağın gedərək artması müşahidə olunmaqdadır. Belə ki, müasir təhlükəsizlik tədbirlərinin tətbiqi ilə qurulan belə stansiyalar enerji təhlükəsizylinin təmin edilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda dünya elektrik istehsalının təxminən 20%-i məhz bu stansiyaların payına düşür. Bu sahədə Fransa, ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Cənubi Koreya və Rusiya lider hesab olunur. Təkcə Fransa bütün enerjinin 80%-ə qədərini atom elektrik stansiyalarından hasil edir. Azərbaycanın da dinamik inkişaf edən ölkə kimi perspektivdə belə stansiyaya ehtiyacının olacağı istisna deyil. Yəni Azərbaycanın dinamik inkişafı ölkədə perspektivdə AES inşasını mümkün hala gətirir. Bu arada bir məqamı da xatırladaq ki, işğalçı Ermənistan ərazisində ikinci belə stansiyanın inşası üçün Rusiya ilə uzun müddətdir danışıqlar aparsa da, Moskva buna razılıq vermir. Amma Rusiya özü Azərbaycanda bu stansiyanın inşası üçün ölkəmizə, belə demək mümkünsə, özü minnətçi düşüb.
Nahid SALAYEV
