Dünya iqtisadiyyatında bu gün ən çox diqqət cəlb edən məsələlərdən biri ABŞ və Avropa Birliyi (AB) arasında yeni ticarət savaşının başlanmasıdır. Qeyd edək ki, ABŞ Avropa Birliyindən gələn 7,5 milyard dollar həcmində məhsula 10-25 faiz arasında əlavə gömrük rüsumları tətbiq etməyə hazırlaşır. 18 oktyabrdan etibarən qüvvəyə minəcək tariflər fransız şərabı, viski, pendir kimi məhsulları da əhatə edir. Bütün bunlara səbəb ABŞ-ın Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) müraciəti və qurumun verdiyi qərardır.
ABŞ bəyan edir ki, Avropa Birliyi Fransanın təyyarə istehsalçısı "Airbus"a indiyə qədər dəstək verərək haqsız rəqabətə yol açıb. Elə bu səbəbdən ABŞ Ümumdünya Ticarət Təşkilatına şikayət edib. ÜTT isə Avropa Birliyinin Fransanın təyyarə istehsalçısı "Airbus"a verdiyi dəstəyi haqsız rəqabət kimi qiymətləndirib. Bu fonda ÜTT AB-nin "Airbus"a qanunsuz hökumət yardımı etməsinə görə, cəzalandırıcı tədbir olaraq, ABŞ-ın 7.5 milyard dollarlıq Avropa məhsullarına əlavə vergi tətbiq etməsinə razılıq verib. Bu qərar təşkilatın tarixindəki ən yüksək təzminatdır. ABŞ Ticarət Nazirliyi tərəfindən verilən açıqlamaya görə, Vaşinqton Fransa, Almaniya, İspaniya və Birləşmiş Krallıq mülki hava vasitələrinə 10 faiz əlavə gömrük vergisi tətbiq edəcək. Həmçinin viski, şərab, zeytun, pendir, kərə yağı, qatıq və bəzi donuz əti məhsulları kimi bir sıra məhsullara da vergilər artırılır. Ekspertlər bildirir ki, ABŞ-ın Avropadan idxal etdiyi məhsullara əlavə vergi tətbiq etməsi qlobal ticarət savaşının yeni mərhələyə qədəm qoyması deməkdir. İqtisadçı Vüqar Bayramov qeyd edilən xüsusda bildirib ki, bu kontekstdə 2020-ci ildə də qlobal iqtisadi artım tempinin azalması və strateji bazarlarda volatilliyin yüksək olması gözləniləndir: “Ümumdünya Ticarət Təşkilatına müraciət edən Tramp administrasiyası Fransa, Almaniya, İspaniya və Böyük Britaniyadan idxal edilən məhsullara yeni rüsum tətbiq etmək niyyətindədir. Deməli, ticarət savaşları yeni qlobal iqtisadi böhran üçün ciddi əsaslar yaratmaqdadır. Yeni qlobal ticarət savaşı artıq birjalara təsir göstərməkdədir”.
Amma ticarət savaşı təkcə ABŞ və Avropa arasında şiddətlənmir. Prosesdə dünya iqtisadiyyatında xüsusi çəkisi ilə seçilən Çinin də fəal iştirakı başlanır. Artıq “Bloomberg” agentliyi Ağ Evdəki mənbələrinə istinad edərək, ABŞ-ın Çinin maliyyə bazarlarına qarşı təzyiqləri artıracaq yeni tədbirləri nəzərdən keçirdiyini bildirir. Qeyd olunur ki, bu tədbirlər 2 istiqamətdə məhdudiyyətlərin həyata keçrilməsini nəzərdə tutur: “1. ABŞ-ın maliyyə bazarlarında qeydiyyatdan keçmiş və keçmək istəyən Çin şirkətlərinin ölkə qanunvericiliyinin şəffaflıq və hesabatlılılıq tələblərinə tam cavab verməsini təmin etmək, əks halda isə qeydiyyatdan çıxarmaq. İndiyə qədər Çin şirkətləri ABŞ-ın maliyyə bazarından 1,2 trilyon dollar vəsait cəlb ediblər, lakin həmin şirkətə investisiya etmiş amerikalı investorların lazımi məlumatlara çıxışı məhduddur. 2. Milli təhlükəsizliyi nəzərə alaraq, ABŞ maliyyə institutlarının Çin şirkətlərinə investisiya etməsini məhdudlaşdırmaq“.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Vaşinqtonun Pekinə qarşı siyasəti ABŞ-ın Çinə kapital axınının qarşısını mümkün qədər almaq istədiyini göstərir. Xatırladaq ki, bir qədər əvvəl Çin ölkənin maliyyə bazarlarını xarici investorların üzünə tam açmaq üçün islahatlar həyata keçirməyə başlayıb. Ekspertlər qeyd edir ki, indiyə qədər Donald Tramp administrasiyanın Çinlə ticarət üçün istifadə etdiyi rüsum siyasəti gözlənilən nəticəni verməyib. Məsələn, hazırda 1 dollar 7,12 yuana bərabərdir. Bu rəqəmin 7,8-ə qalxması qüvvədə olan tariflərin təsirini neytrallaşdıra bilər.
Sürətlə inkışaf edən Çin iqtisadiyyatının xarici maliyyə resurslarına tələbatı olduqca yüksəkdir və daxili imkanlar bunu ödəyə bilmir. Kapital cəlb etmək üçün isə dünyada ABŞ-ın müasir, dərin, şəffaf və likvid maliyyə bazarlarına alternativ yoxdur. Yəni qlobal ambisiyası olan Çin şirkətləri mütləq bu bazardan maliyyələşməlidir. İndi ABŞ bunun qarşısını almağa çalışır və belə vəziyyət Çinlə ticarət qarşıdurmasının daha da kəskinləşməsi deməkdir. Rusiya, Hindistan, Braziliya, Türkiyə kimi ölkələrin də ABŞ-la ticarət qarşıdurması səngimir. Cənubi Amerika ölkələri də ABŞ-la ticarət savaşını davam etdirir. İndi bu prosesdə Avropa və ABŞ, eləcə də ABŞ və Çin arasında qarşıdurmanın kəskinləşməsi məsələnin daha radikal xarakter aldığını göstərir.
Aydındır ki, baş verənlər bütün dünya iqtisadiyyatına, o cümlədən Azərbaycana da müəyyən qədər təsir göstərəcək. O səbəbdən proses ölkəmizdə də diqqətlə izlənilir. Lakin real vəziyyətin təhlili göstərir ki, qızışan ticarət savaşı Azərbaycan üçün müəyyən parametrlər baxımından ciddi təhdid yaratmayacaq. Məsələn, məlumdur ki, Azərbaycan Avropa Birliyi ilə böyük ticarət əlaqələrinə malikdir. Qarşıdakı dövr ərzində bu istiqamətdə əlaqələrin daha da dərinləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə o deməkdir ki, Avropa Birlyinin yeni ticarət rüsumları Azərbaycan məhsullarına şamil olunmayacaq. Eləcə də Birləşmiş Ştatlarla Azərbaycan arasında bir çox istiqamətləri əhatə edən münasibətlər mövcuddur. Azərbaycan Birləşmiş Ştatlarla geniş iqtisadi əməkdaşlıq əlaqələri qurub. Bu əməkdaşlığın əsas istiqamətləri isə Azərbaycanda neft və qaz sektorunun inkişafı, yeni boru kəmərlərinin tikintisi və istismarı, "Şərq-Qərb" dəhlizi boyu infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi, qeyri-neft sektoru sahəsində qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsidir. İki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin genişlənməsinin göstəricilərindən biri olaraq ticarət dövriyyəsinin həcmi də ildən-ilə artmaqdadır.
Hazırda Azərbaycanın Çinlə də ticarət dövriyyəsində müsbət dinamika müşahidə olunur. Bununla belə, ticarət əlaqələrinin daha da genişləndirilməsi üçün potensial böyükdür və bu potensialın reallaşdırılması istiqamətində Azərbaycan tərəfindən ardıcıl tədbirlər görülür. Eyni zamanda, Çin tərəfindən həyata keçirilən idxala dəstək siyasəti Azərbaycanın yüksək keyfiyyətli məhsullarının Çin bazarında təklif olunması üçün əlverişli şərait yaradır. Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” strategiyasını dəstəkləyən ilk ölkələrdən olan Azərbaycan, həm də bu təşəbbüsün reallaşdırılmasında fəal iştirakçıdır. Deməli, ABŞ və Çinlə ticarətdə də ölkəmizin hansısa problemi olmayacaq. Sadəcə, mümkündür ki, yeni ticarət savaşı neft və neft məhsullarını müəyyən qədər ucuzlaşdırsın. Bu durumda Azərbaycanın neft gəlirləri azala bilər. Amma artan qeyri-neft ixracı və gələn ildən Avropaya satılan qaz bu istiqamətdə ölkəyə əlavə gəlirlər vəd edir. Məhz bütün bunlar yeni ticarət savaşının Azərbaycana təsirini minimal həddə salır.
Tahir TAĞIYEV
