Şərqi Afrikanın subekvatorial iqlim qurşağında ibtidai insan sürüsü halında tropik meşələrdə, cəngəlliklərdə, çılpaq qayalıqlarda, təbii mağaralarda, çay vadilərində və yarğanlarda (Həbəşistan dağlıq yaylası, Omo çayı hövzəsi hüdudlarında) yaşayan ibtidai proto-hay qəbilə-tayfa sürüsü üzvlərinin bioloji, etno və morfoloji əcdadları (indikilərin antropoloji şəcərə sələfləri) olmuş tiqran, tiqrau, tiqr... sürülərinin qitədaxili miqrasiyasının (e.ə. III-II minilliklər) təbii-coğrafi məkan baxımından bir mərhələsi də Nil çayı hövzəsi və Qırmızı dəniz sahilləri ilə bağlıdır.
Bu məsələnin tədqiq-təhlil edilməsi və öyrənilməsi ona görə vacibdir ki, indiki hay sürüsünün dayanıqlı, dəyişilməz ibtidai şüurunun gen daşıyıcılarının (protohay sürülərinin) bioloji xüsusiyyətlərinə həm də Afrika qitəsinin təbii-coğrafi şəraiti kəskin surətdə təsir göstərib. Bu ərazilərdə fərqli temperatur amplitudu, səhra landşaftı, hövzənin yarğan-mağara məkanlarının şiddətli təsiri köçəri həyat tərzinə malik protohay sürüsünün etnopsixoloji gen mənbəyində ziddiyyətli durum və irqi mənsubluqda qonşularına qarşı dözümsüzlük hissinin formalaşması ilə nəticələnib. Nəticədə indiki anlamda olan bu protohay ibtidai insan sürülərinin həmin ərazilərdə təbii şəraitə uyğunlaşma və yerli tayfalarla fizioloji və bioloji baxımdan assimlyasiyası sonrakı dövrlərdə onların əxz etdikləri və etno-morfo gen daşıyıcılarına çevrilmiş düşüncə və yaşam tərzinin inkişafına, eləcə də bədən-baş-kəllə quruluşunun, sifət cizgilərinin, rəng çalarlarının, hiss-düşüncə duyğularının... özəlliyinə səbəb olub (çünki Cənubi Qafqazda yerli kökənli bu cür irq nümayəndələrinə, fonetik-leksik dil daşıyıcılarına minilliklər boyunca rast gəlinməyib). Təsadüfi deyil ki, sovet alimi Y.Perepelkin (1903-1982) özünün “Qədim Misirin tarixi” əsərində Afrika qitəsinin təbii şəraitinin yerli və bu ərazilərə köç etmiş qəbilə-tayfa icmalarının həyat tərzinə təsiri, köçəri tayfaların daxili miqrasiyası və muzdlu qüvvə kimi hakim qüvvələr tərəfindən istifadəsi barədə ətraflı məlumat verir.
Ona görə də belə nəticəyə gəlmək mümkündür ki, protohay ibtidai insan sürülərinin şüur-davranış instinkti ilkin olaraq onların mağara həyatlarından doğan (əramızdan əvvəl VI-IV minilliklər ərzində) və sonrakı mərhələlərdə Həbəşistan dağlıq yayalası, Nil çayı hövzəsi, Qırmızı dəniz sahilləri və Nubiya səhraları boyunca köçəri həyatları boyunca qazanılan irqi-genetik amillər ilk növbədə Afrika təbiətinin özəllikləri ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan həmin mərhələnin davamı olaraq Həbəşistan dağlıq yaylasından Afrikanın şimal-şərq ərazilərinə yayılması dövrü eramızdan əvvəl II-I minillikləri əhatə edib.
Protohay sürülərinin etno-morfo xüsusiyyətlərinin Afrika mərhələsi ilə indiki dövr etno-morfo kompleks durumları müqayisə edildikdə və təbii-coğrafi amillərin təsiri öyrənildikdə onların indiki məskunlaşdıqları, son 200 ili əhatə edən Qərbi Azərbaycan təbiətinin şəraiti və iqlimi də nəzərə alınmalıdır. Belə ki, protohay ibtidai insan sürüsünün irqi mənsubiyyəti zənci-afrikalı (həbəş) qoluna aid olmalarını sübut edən bədənlərinin fizioloji-bioloji quruluşu (yastı-yapalaq, əyri pəncəli, kürəkləri qabarıq, başları irəli uzanmış halda), sifət görüntüsü (enli-taxtalı, başlarının arxa hissəsinin yastı, çənələrinin qabağa çıxmış halı), üz rəngləri (qara, tünd-qəhvəyi, qızardılmış dəmir misallı) Cənubi Qafqaz iqlimi və təbii şəraiti üçün səciyyəvi deyil. Çünki Qərbi Azərbaycanın iqlimi subtropik və mülayim iqlim qurşaqları daxilində Aralıq dənizi iqliminə xas olmaqla subekvatorial və tropik iqlim şəraitindən kəskin surətdə fərqlənir. Ona görə də, prothayların xələfləri olan indiki haylar məhz Afrika iğlimi şəraitinə uyğun bioloji və morfoloji əlamətləri ilə Cənubi Qafqazın aborigen xalqlarından (xüsusilə müsəlman-türk qövmündən) açıq-aydın seçilirlər. Məhz bu göstəricilərinə görə prothay ibtidai insan sürülərinin Afrika qitəsi daxilində yerdəyişmələrinə, iqlim və təbii şərait xüsusiyyətlərinin təsirlərinə məruz qalmaları mərhələlərinə diqqət yetirmək vacibdir. (Bir maraqlı cəhət isə hay sürüsünün gen daşıyıcıları tərkibində Yunan-Roma etnik-irqi xromosomlarının mövcudluğunda nəzərə çarpır, lakin təbii ki, bu başqa yazının mövzusudur).
Bu baxımdan subekvatorial iqlim şəraitindən (Həbəşistan dağlıq yaylasında) sonra tropik iqlim qurşağında, yəni Nil çayı və Qırmızı dəniz sahillərinin, Nubiya səhrasının, Etbay dağlıq sahəsinin kəskin temperatur–rütubət dəyişkənliyi, təbii şəraitin relyef-iqlim təzadlığı ilə fərqlənən ərazilərə köç edən tiqran-tiqrau sürüsünün (e.ə. II-I minilliklərdə) şüurunda təbii amillərin təsiri ilə bir sıra fizioloji-bioloji özəllikllər (inadkarlıq və riyakarlıq, qəbilələrarası münaqişə və qəddarlıq, ətraf mühitə və qonşulara qarşı dözümsüzlük, güclülərə satqınlıq, zəiflərə qoluzorluluq...) həyat-davranış tərzi kimi aşılanması təbii qəbul edilməlidir. Bundan başqa, qonşu tayfalarla uzunmüddətli düşmənçilik, tayfalararası natural məhsul mübadiləsinə güc yolu ilə müdaxilə, hakim-güclü qüvvələrin tərəfini saxlamaq və onlara yarınmaq, onlara təbəəlik və sadiqlik nümayiş etdirmək... kimi xüsusiyyətlər də genetik olaraq bu etno-morfo-biloji strukturda əxz edilib. Təbii şəraitin dözümsüzlüyü protohaylar da uzun sürən qəbilələrarası vuruşlarda birləşməyi təlqin edib (instinkt yolu ilə) və vahid, güclü qüvvə halında çıxış etmələrinə səbəb olub. Bu kimi amillər məhz Nil çayı hövzəsindəki yerli tayafalarla münasibətlərində də prothaylarda daha çox nəzərə çarpıb. Çünki Nubiya səhrasının təbiəti, ağır iqlim-relyef şəraiti hay sürsünün kollektiv formlaşmasına, birgə yaşam-hərəkət etmələrinə səbəb olub.
Hazırda bütün Yaxın və Orta Şərq-Ərəb ölkələrində hay icmalarının məskunlaşması (BƏƏ, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı...) və uzun əsrlər boyu yaşaması, kəskin iqlim şəraitinə dözməsi və uyğunlaşması (hay kilsə tərəfindən zorən məcbur olunsa da) Qırmızı dəniz sahillərində, Nubiya səhrasında qızmar səhra şəraitində yaşamış protohay sürülərinin gen daşıyıcılarının təzahürüdür, nişanələridir. Bu amildən sonrakı mərhələdə hay kilsəsi hay sürüsünün idarə edilməsində, başqa istiqamətlərdə yararlanmaqda uzaqgörənliklə və bacarıqla istifadə edib. Təsadüfi deyil ki, baş hay keşişləri həmişə milli lider rolunda çıxış edib, çünki ibtidai insan sürüsü halında hay qəbilə-tayfa icmasının varlığı və həyat tərzi e.ə. I minillikdə kortəbii halda olsa da, eramızın V əsrindən sonra məhz hay kilsə hökmünə tabe olub. Əvvəlcə pərakəndə halda Şərqi Afrikada, Nil çayı hövzəsində, Qırmızı dəniz sahillərində, Aralıq dənizi ada və yarımadalarında səpələnən bu protohay (hay) sürüsünün başını bir yerə “bağlayan” məhz hay kilsəsidir.
Bir vacib cəhəti qeyd edək ki, Afrikanın şimal-şərqində protohay sürüsü yerli qəbilə-tayfa üzvlərinin fərdi-ictimai təsərrüfat fəaliyyətinə yiyələnərək onlara qarşı davamlı mübarizə aparmaqla Misir fironlarının və Həbəş xristian hakimlərinin etibarını qazana bilib. Nəticədə eramızdan əvvəl I minillikdə Nil çayı və Qırmızı dəniz sahillərində Roma-Yunan koloniyaları yarananda hay sürüsündən intensiv şəkildə muzdlu işçi qüvvəsi və döyüşçü dəstələri kimi istifadə olunub. Sonrakı mərhələlərdə onlar həm də Dəclə və Fərat çaylarının yuxarı axarlarında, Aralıq dənizinin şərq sahillərində, Yunanıstanın ada və yarımadalarındakı kolonlarda muzdlu dəstələr halında məskunlaşıblar. Yunan və Bizans imperiyaları dövründə isə haylardan ibarət xüsusi döyüşçü dəstələri ayrıca olaraq İran, Ərəb və Misir ordularına qarşı döyüşüb.
Nil çayı hövzəsində (deltasında) ən böyük yunan koloniyalarından biri Navkratis hesab olunur. Burada yerli və gətirilmə muzdlulardan (Həbəşistandan, Nubiyadan gətirilmiş) daha çox istifadə edilib. Bu barədə həmin yerlərə səyahət etmiş yunan səyyahlarının, siyasi xadimlərinin (Fales, Anaksimandr, Demokrit, Solon...) əsərlərində qiymətli məlumatlar verilir. Ən mükəmməl bilgilər isə Herodotun “Tarix” kitabının II hissəsində və Strabonun “Coğrafiya” (XVII kitab, I, II fəsil) əsərində verilir. Tarixi mənbələrdən məlumdur ki, ermənilərin Troya müharibəsində iştirakı barədə yunan yazılı tarixi-ədəbi mənbələrində (Homerin “İlliada” və “Odisseya” poemalarında) bilgilər verilir. Onlar özləri də bu məlumatlardan qürur duyurlar, baxmayaraq ki, həmin müharibədə muzdlu döyüşçü dəstələrinin tərkibinə Ərəbistan səhrasının (Qırmızı dənizin cənub-qərb hissəsindən) təbii mağaralarından, daşlı, qayalı-sıldırımlı ərazilərdən tutulub daxil edilmiş hay sürüləri Troya adasına qul kimi aparılıb, əsir düşənlər içərisində də haylar üstünlük təşkil edib. Bu barədə Strabonun “Coğrafiya” kitabında (kitab XVII, fəsil I, 34-cü bölümdə) məlumat verilib.
Eramızdan əvvəl II minilliyin sonunda Nubiyada Napat çarlığına üz tutan protohaylar I minilliyin əvvəllərində Misir firionu I Tutmosun tərəfinə keçərək Nubiya çarlığının məğlubiyyəti üçün imkanlarını, qüvvələrini əsirgəməyiblər. Daha sonra Misir firionu II Psammetixin hakimiyyəti illərində hay qəbilə-tayfası assuriyalılarla birləşərək e.ə. VI əsrdə Nubiya çarlığına sarsıdıcı zərbə vurub, nəticədə bu çarlıq e.ə. IV əsrdə süquta uğrayıb. Daha sonra, II Ramzesin hakimiyyəti illərində (e.ə. 1304-1237-ci illər) Nubiya səhrasında ucaldılan iki məbədin və həyat yoldaşı Nefertarinin şərəfinə on metrlik məqbərənin tikintisində də hay sürüsündən qul əməyi kimi istifadə edilib.
Siyasi-hərbi və ictimai-sosial şəraitin dəyişikliyi sonrakı mərhələlərdə hay qəbilə-tayfa üzvlərinin daha cox sənətkarlıq (qızıl məmulatlarının işlənilməsi, fil sümüyündən istifadə sahəsində) və ticarət sahəsində fəaliyyətləri nəzərə çarpır.
Həmin minilliklərin ictimai-siyasi və hərbi sisteminin tələbləri baxımından onların Yunan-Misir koloniyalarında yerləşmələri ilk növbədə bu xüsisiyyətləri nəzərə alınmaqla (əsasən e.ə. II-I minilliklərdə) gələnəkli hala çevrilib. Bu barədə antik dövrün Roma, Yunan və Ərəb mütəfəkkirlərinin əsərlərində, Avropa kilsə-din mərkəzlərinin saxlanc nümunələrində Afrika qitəsinin e.ə. II-I minilliklərində ibtidai insan sürülərinin, qəbilə-tayfa toplumunun qitədaxili və qitədənkənar miqrasiyası barədə kifayət qədər yazılı məlumatın olması barədə əvvəlki yazılarımızda bildirilib. Bu miqrasiya prosesinə e.ə. I minillikdə (VII əsr, XXVI firon sülaləsi dövründə) yunan koloniyalarının Nil çayı hövzəsində yerləşdirilməsi, ticarətin genişlənməsi və muzdlu qüvvələrə ehtiyacın artması ilə yanaşı, ekstremal təbii amillərin təsiri də böyük olub. Bu haqda qeyd edilən ərazilərə (Navrkratis koloniyasına) səyahət etmiş yunan filosofları və siyasilərindən olan Miletli Fales (e.ə. 624-546-cı illər; “Dəniz astrologiyası”, “Başlanğıc barədə”, “Günəş durumu”...əsərləri), Anaksimandr (e.ə. 611-546-cı illər; Yer kürəsinin ilk xəritəsini tərtib edib), Abderli Demokrit (e.ə. 460-370-ci illər; “Böyük dünya qurluşu” əsəri) ... əsərlərində məlumat verir.
Afrika qitəsi daxilinə qədim Misir və Həbəş əraziləri barədə Herodotun əsərlərində (“Tarix”, II kitab) verilmiş ətraflı tarixi-coğrafi bilgilər yerli mənbələrlə oxşarlıq təşkil edir. Belə ki, Herodot Nil çayı hövzəsinin təbii şəraitini, yerli qəbilə-tayfa birliklərinin, insan sürülərinin adəti, məşğuliyyəti, həyat tərzi ilə bağlı məlumat verməklə yanaşı, qədim misirlilərin təqvim tərtib etməsi, ilin fəsillərinin və aylarının bölünməsi ilə əlaqədar mistik-elmi təsəvvürlərinin ilkin qaynaqlarını da göstərir. İbtidai protohay sürüsünün varisləri olan indiki hayların iddia etdiyi “qədim təqvim, əkinçilik mərhələlərinə yiyələnmə” fərziyyələrinin qidalanma mənbəyi məhz Afrika kökənliyi ilə bağlıdır. Herodot həm də göstərir ki, qədim Afrika mədəniyyəti Yunan mədəniyyətinin təşəkkülünə və inkişafına böyük təsir göstərib. Bu mülahizəyə Hekatey (e.ə. IV-III əsrlər) də əsərlərində istinad etdir.
Hayların özlərini dünyanın ən qədim xalqlarından hesab etmələri, qədim sivilizasiyaya mənsub olmaları iddialarının kökündə onların qədim Həbəş, Misir və Yunan koloniyalarında muzdlu protohay sürülərinin şəcərə davamçıları kimi mistik düşüncələrinin nəticəsidir.
Şərqi Afrika dağlıq yaylasından köç edən bu ibtidai insan sürüləri içərisində protohayların assimilyasiya olunduğu tiqran, tiqrau və tiqr tayfalarının etno-morfo-psixoloji xüsusiyyətlərinə Nil çayı hövzəsinin və Qırmızı dənizin qərb sahillərinin təbii şəraitinin təsiri və bu sürünün formalaşmasının təbii şəraitdən asılılığı da əski xronoloji və mistik yazılı mənbələrin təhlili ilə aydınlaşdırılır. Nəticə müasir hay toplumunun şüurunda, psixiloji davramında və dünyaduyumu-dünyadərki anlamında ilkin təbii amillərin qorunub saxlanmasının, gen daşıyıcılarının dəyişilməzliyində təbii-coğrafi şəraitin təhlil edilməsi ilə üzvü surətdə bağlıdır. Belə ki, şərqi və şimal-şərqi Afrikanın mürəkkəb iqlim-relyef şəraitinin ibtidai protohay sürüsünün etno-morfo ilkinliyndə oynadığı rol müasir hay toplumunun, qəbilə-tayfa birliyinin psixiloji-mənəvi durumunun dəyişilməzliyinə də təsir edir. Hay sürüsünün hərəkət etdiyi miqrasiya xətti üzrə iqlim və relyef özəlliklləri (ayrı-ayrı dövlətlərin ərazisində) fərqli olsa da, aradan keçən 4 minillik dövrdə onlarda etno-psixiloji ilkinliyin (barbarlıq, vəhşilik, riyakarlıq, xəyanətkarlıq, oğruluq, barışmazlıq, insan qanına hərislik, acgözlük, ələbaxımlılıq, qeyri-səmimilik, yaltaqlıq, insani keyfiyyətlərdən uzaqlılıq...) qorunub saxlanması və “milli” xüsusiyyət kimi formalaşması dəyişilməz qalıb və davam etməkdədir. Protohay sürüsünün etno-morfo və psixi genezisinin dəyişilməzliyi, bu gen daşıyıcılığının ilkinliyinin saxlanması əsasən iki amillə bağlıdır:
- təbəddülatlı təbii coğrafi şəraitin uzun minilliklər ərzində təsiri;
- protohay sürüsünün birliyinin qorunmasında hay kilsəsinin yürütdüyü siyasətin güclü olması.
Təbii ki, indiki ibtidai hay sürüsünün şüurunun sivil bəşəri amillərdən uzaq qalmasının ilkin səbəbləri sırasında bu cəhətlər nəzərə alınmalıdır.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
