Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanması ötən dövr ərzində Ermənistana siyasi, sosial-iqtisadi, hərbi müstəvidə kifayət qədər böyük zərər vurub. Məhz bu münaqişənin çözümünün ləngiməsi Ermənistanı regionda bütün transmilli layihələrdən kənarda qoyub, onu bölgədə ən zəif, kasıb ölkəyə çevirib. Hazırda İrəvan üçün münaqişənin yaratdığı əsas problemlərdən biri də erməni cəmiyyətində yaranan parçalanmadır.
Ermənistan parlamentinin sabiq deputatı Ruben Hakobyan bildirir ki, Qarabağ konflikti bir neçə istiqamətdə erməni cəmiyyətində parçalanmaya yol açıb. Belə ki, erməni cəmiyyətində münaqişənin istənilən halda həllini istəyənlər var: “Eyni zamanda müəyyən şərtlər əsasında konfliktin həllinə tərəfdar olanlar da mövcuddur. Amma ən təhlükəlisi artıq hərbçilər arasında da Qarabağ məsələsində parçalanmaların olmasıdır. Generalitetin bu məsələdə düşərgələrə bölünməsi prosesinin qarşısı alınmasa, Ermənistanda bir sıra ciddi problemlər baş verəcək. Qarşıdakı günlərdə ciddi hadisələr gözlənilir. Qarabağdakı rejim heç zaman bu gün olduğu qədər yorğun olmayıb. Təhlükəli olan hakimiyyət tərəfindən ləkələnmiş, qüsurlu hesab edilən generalitetin üzvlərinin müxtəlif cəbhələrdə peyda olmasıdır. Bu isə təhlükəli məqamlarla doludur. Qeyd etdiyimiz kimi, generalitetin düşərgələrə bölünməsi prosesinin qarşısı alınmasa, təhlükəli hadisələr baş verə bilər. Hakimiyyət razılıq mühiti yaradılmasına cəhd etmir. Əksinə, qarşıdurmanın daha da artmasına xidmət edir. Bu hal Qarabağ məsələsində hərbi müstəvidə də Ermənistanın mövqelərini xeyli zəiflədir”. Hakopyan bunu vəziyyətdən müəyyən qədər məlumatı olan şəxs kimi dediyini qeyd edib.
“Jamanak” nəşri isə qeyd edir ki, hazırda Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanı maraqlandıran əsas məsələ Qarabağ yox, hərbçilər arasında öz mövqeyini gücləndirməkdir. Qəzet yazır ki, məhz bu səbəbdən 2016-cı ildə Azərbaycan ordusunun qələbəsi ilə yekunlaşan aprel döyüşlərindən sonra o zamankı Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan tərəfindən istefaya göndərilən generalları Paşinyan geri çağırır. Xatırladaq ki, ilk olaraq, Paşinyan Ermənistan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının kəşfiyyat idarəsinin sabiq rəisi, general-mayor Arşak Karapetyanı özünə müşavir təyin edib. Aprel döyüşləri zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin rabitə və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sisteminin rəhbəri, general-mayor Komitas Muradyan yenidən ordu sıralarına qaytarılıb. Aprel döyüşlərində vəzifəsindən azad edilən digər general, o dövrdə texniki təminat bölməsinin rəhbəri olan Alik Mirzabekyan da yenidən vəzifəyə qaytarılanlar sırasındadır. “Jamanak” nəşri qeyd edir ki, bu şəxsləri geri qaytarmaqla Paşinyan hərbçilər arasında dayaqlarını möhkəmləndirməyə çalışır. Amma digər hərbçilərin buna qarşı çıxması generaliteti parçalyır.
Rus ekspert Aleksandr Proxanov da qeyd edir ki, erməni cəmiyyətində həm hərbçilər, həm də digər təbəqədə Qarabağ məsələsinə görə ciddi parçalanma hökm sürür: “Biz erməni cəmiyyətində parçalanmanın dərinləşməsini açıq müşahidə edirik. Qarabağ məsələsi, Rusiyaya münasibət və digər istiqamətlərdə bunu görürük. Mənə elə gəlir ki, erməni cəmiyyəti konsolidasiya olunmayıb, yalnız qismən idarə olunandır, dövlət başçısının aşkar və ya aşkar olmayan göstərişlərini yalnız qismən yerinə yetirir. Müxtəlif variantlar məhz buradan yaranır. Həmin variantlar ictimai düşüncənin disbalansının nəticəsidir. Faciə məhz bundan ibarətdir.
Yəni baş verənlər elə bu disbalansın nəticəsidir. Ermənistan cəmiyyəti parçalanıb, orada yaşadıqları inqilab, hakimiyyət dəyişikliyindən başqa, müxtəlif partlayışlar mümkündür. Bu, iri miqdarda enerjinin üzə çıxması kimi bir şeydir. Məndə belə bir hiss var ki, Ermənistan bir çox mənada bərbad vəziyyətə düşüb. O, inqilabın nəticələrindən arzu etdiyini ala bilməyib. Qarabağda hələ də müharibə gedir, əhali ölkəni tərk edir. Ermənistan çəngəl üstündədir – bir tərəfdən Rusiya ilə (geosiyasi və iqtisadi baxımdan asılıdır) olmaq zərurəti var, digər tərəfdən isə böyük erməni diasporunun yaşadığı Qərbə və Amerikaya can atma mövcuddur. Bütün bunlar cəmiyyti parçalayır. Ermənistanı bu məsələdə müsbət heç nə gözləmir və hadisələrin gedişi Qarabağ münaqişəsində də Ermənistanı daha zəif tərəf halına salır”.
Digər ekspertlər də hesab edir ki, qonşu dövlətlərə qarşı əsassız və istinadsız olaraq ərazi iddiası Ermənistanın Qərbə inteqrasiyasını əngəlləyir, üçüncü qüvvələrin bölgədə maraqlarının təmin olunmasına, sabitliyi pozmasına, regionun təhlükəsizliyinin təhdid olunmasına yardım edir. Erməni cəmiyyətində bu hala qarşı çıxanlar hesab edir ki, İrəvan artıq Qarabağ münaqişəsinin həllində əməli addımlar atıb Qərbə real şəkildə inteqrasiya etməlidir. Amma ölkədə Rusiyanın təsirinin qalmasını istəyənlər fərqli mövqedə dayanır və bu da cəmiyyətdə parçalanmanı sürətləndirir. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, əslində, Ermənistan cəmiyyəti belə ermənilərdən xilas olmaq üçün 2018-ci ildə hakimiyyət dəyişikliyi elədi. Amma görünür, onların bundan artığına gücləri çatmadı. Qərblə inteqrasiyaya qarşı olanlar hələ də Ermənistanda əsas söz sahibləri sırasında yer alır. Onların fəaliyyəti erməni cəmiyyətinin parçalanmasını dərinləşdirir. Bunu artıq hakimiyyətdə olanlar da etiraf etməyə başlayıb. Ermənistanda çıxan “Past” qəzetinin yazdığına görə, Nikol Paşinyan ermənilər arasında parçalanmanın yaranmasını araşdırmaq üçün bir müddət əvvəl güc strukturlarına tapşırıq verib. Bütün bunlar isə təsadüfi sayılmır. Çünki Nikol Paşinyan vəziyyətə nəzarət etməsə, onun üçün də yeni sürpriz hadisələrin baş verəcəyini yaxşı görür. Bu həm də onu göstərir ki, Qarabağın işğalı artıq Ermənistanın dövlət olaraq varlığına ciddi təhdid yaradır. Ermənistan iqtisadiyyatının xaricdən asılılığı, ölkəyə edilən yardımlara “Qarabağ ermənilərinin” şərik çıxması, xarici siyasət kursunda problemlər, ölkə əhalisinin daim vahimə və xof içində yaşaması, ictimai, siyasi və iqtisadi sabitliyin olmamasının başlıca amili ermənilərin Azərbaycan torpaqları ilə bağlı iddiası, işğalçılığıdır. Məhz bu vəziyyətdə erməni cəmiyyətində münaqişənin həllinin tezləşməsini isətyənlərin sayının artması təbii qarşılanır. Paşinyanın bu reallığı nəzərə almaması isə onun əleyhinə işləyən əsas faktorlardan birinə çevrilmək iqtidarındadır.
Ekspertlər burada diqqəti həm də ona yönəldir ki, Nikol Paşinyan və onu dəstəkləyən siyasi qüvvələr daha çox qərbyönlülərdir. Əks mövqedə dayananlar, xüsusən də “Qarabağ klanı” isə birmənalı olaraq Rusiya təmayüllüdür. Hazırda yaranmış vəziyyətdə Ermənistan erməniləri Qərbə inteqrasiyaya üstünlük verir və onlar üçün Azərbaycan torpaqlarının işğalı elə də prioritet deyil. Əks mövqedə dayanan “Qarabağ klanı” isə işğalı davam etdirməyə tərəfdar olmaqla Ermənistanın inkişafının qarşısını alır. Son bir ildə baş verənlər onu da sübut edib ki, Dağlıq Qarabağın işğal altında saxlanması Ermənistanın beynəlxalq nüfuzuna da zərbə vurur. Çünki Paşinyanın hakimiyyətə gəlişindən sonra İrəvanın beynəlxalq miqyasda nüfuzu heç də müsbət istiqamətdə dəyişməyib. Artıq bu reallığı ermənilərin özləri də inkar etmir. Deməli, Qarabağ məsələsi və “Qarabağ erməniləri” Ermənistanın müstəqilliyinin təhdid edilməsi üçün əsas alətə çevrilib. Çıxış yolu da yox deyil. Bu yol Ermənistanın Qarabağın işğalından əl çəkməsindən, qonşulara yersiz və əsassız ərazi iddiaları irəli sürməkdən imtinasından, başqalarının əlində alət olmaqdan qurtulmasından keçir. Bu yolu tutan Ermənistan isə, ilk növbədə, bölgə üçün dövlətin pozuculuq fəaliyyəti ilə məşğul olmasının qarşısını alar, Cənubi Qafqazın Qərbə inteqrasiyasını sürətləndirər. Lakin hələlik Ermənistan bu yoldan uzaqdır. Dağlıq Qarabağın işğalı bu fonda ölkənin getdikcə daha sürətlə formallaşan müstəqilliyini, suverenliyini təhdid edir. Erməni cəmiyyətində çoxları bu reallığı görüb, hakimiyyətdən Qarabağ məsələsində real addımların atılmasını tələb edir. Paşinyan bu reallığı nəzərə almasa, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ermənistanı daha ciddi qarşıdurma və parçalanma gözləyir. Bu isə bir dövlət kimi Ermənistanın sonunu daha tez gətirəcək. İndilikdə isə Qarabağ münaqişəsinin davamı Ermənistanın qarşısına daha ciddi geosiyasi, hərbi və iqtisadi problemlər çıxarmaqdadır. Digər tərəfdən, münaqişəyə münasibətdə erməni cəmiyyətində parçalanma sürətlə dərinləşir. Münaqişənin həllinə yanaşmada fərqlər getdikcə özünü daha çox göstərir. Qeyd olunduğu kimi, bir qrup Azərbaycanla dil tapmağın zəruriliyini anlayır. Digərləri isə qətiyyətlə buna qarşı çıxır. Hələlik barışmaz mövqedə olanlar çoxluq təşkil edir. Ancaq Ermənistanın dövlət olaraq tənəzzülə uğraması tamamilə fərqli şərait də yarada bilər. Eyni zamanda o da nəzərə alınır ki, Ermənistanda situasiyanı sabitlikdən çıxaran məsələ Dağlıq Qarabağda hərbi vəziyyətin kəskinləşməsi ola bilər. Bu cür daxili ziddiyyətlərin fonunda ölkədə siyasi güclərin mövqeyi və onlar arasındakı münasibətlər gərginliyin artması ehtimalını xeyli yüksəldir. Bütün bunlardan aydın olur ki, Ermənistanın siyasi səhnəsi qarşıdurmalarla zəngindir. Artıq aydın şəkildə belə nəticə alınır ki, Ermənistanda yeni siyasi mərhələ başlayıb. Onun başlıca xüsusiyyəti ziddiyyətlərin kəskinləşməyə doğru getməsi və bunun fonunda Qarabağ münaqişəsinin erməni cəmiyyətini daha sürətlə parçalamasıdır. Aydındır ki, münaqişə həllini tapmasa, erməni cəmiyyətinin çöküşü daha sürətli xarakter alacaq və bu, işğalçı ölkədə kimin hakimiyyətdə olmasından asılı olmayaraq, onun zəif mövqedə olmasını şərtləndirəcək. Bütün bunlardan yeganə xilas yolu isə münaqişə ətrafında Azərbaycanla razılığa getməkdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
