Sürətlə kəskinləşməkdə olan ABŞ-Rusiya münasibətlərinin təsir göstərəcəyi əsas ölkələrdən biri qismində işğalçı Ermənistan çıxış etməkdədir. Çünki Ermənistan, faktiki olaraq, bölgədə Rusiyanın quberniyası qismində qəbul olunur və bu vəziyyətdə Moskvaya tətbiq edilməsi gözlənilən yeni sanksiyaların İrəvana təsiri də qaçılmaz sayılır. Əslində, bu xüsusda artıq elə ABŞ-ın özü tərəfindən Ermənistana xəbərdarlıq da edilib.
Ekspertlər hesab edir ki, son proseslər fonunda ABŞ tərəfindən Ermənistanın hədəf kimi seçilməsi təsadüfi deyil. Belə ki, bu addımı ilə ABŞ Ermənistanı Rusiyadan qoparmağı, bununla Moskvanın həm də Qafqazda mövqelərinin zəifləməsini istəyir. Ermənistan isə artıq seçim qarşısında qoyulub. Bu ölkə ya Rusiya ilə indiki münasibətlərini davam etdirməli, ya da ABŞ-ın yeni təzyiq və sanksiyaları ilə üzləşməlidir. Elə bu da hazırda Ermənistanda gərgin bir əhval-ruhiyyə yaradıb. Bir daha xatırladaq ki, ABŞ Ermənistana, “qara siyahı”ya salınmış Rusiya şirkətləri ilə sazişlər bağlayacağı təqdirdə, sanksiyalarla üzləşəcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Ermənistanın “Aykakan Jamanak" qəzeti yazır ki, bu barədə ABŞ-ın İrəvandakı səfirliyinin bəyanatında bildirilib. ABŞ diplomatik missiyasından verilən açıqlamada daha sonra qeyd olunub: “Biz hökuməti və bir sıra ölkələrin özəl şirkətlərini Rusiyanın adı siyahıda olan şirkətləri ilə əhəmiyyətli sazişlər imzalanacağı təqdirdə sanksiyalar tətbiq edilə biləcəyi ilə bağlı xəbərdar etdik”. Nəşr qeyd edir ki, kontekstdən ”əhəmiyyətli sazişlər” deyərkən nə nəzərdə tutulduğu aydın olur. Belə ki, ötən ilin dekabrında Ermənistan prezidenti Serj Sarqsyan daha əvvəl ölkə parlamentinin qəbul etdiyi Rusiyadan 100 milyon dollar məbləğində silah alınması üzrə bu ölkədən kredit götürülməsi üzrə sazişi ratifikasiya edib. Bu vəsait 2018-2022-ci illər ərzində sərf edilməlidir. Gözlənir ki, Ermənistan güzəştli kredit hesabına “Msta-S” özüyeriyən haubitsaları, “Solntsepek” TOS-1A ağır odsaçan sistemlərini, radioelektron mübarizə vasitələrini əldə edə bilər. Amma ABŞ sanksiyaları vəziyyəti dəyişə bilər. Bu fonda da ABŞ-ın Ermənistandakı səfirliyindən vurğulanıb: ”Digər ölkələrin Rusiyadan hərbi-kəşfiyyat vasitələri alğısını məhdudlaşdıraraq Rusiyanı onarln satışından əldə olunacaq gəlirlərdən məhrum edirik. Çünki bu gəlirlər beynəlxalq mənfi təsir və qeyri-sabitlik kampaniyasının davam etdirilməsi üçün istifadə edilə bilər”. Qeyd edək ki, Ermənistanın maliyyə naziri Vardan Aramyan sanksiya risqi olduğunu təsdiqləyib. Onun sözlərinə görə, İrəvan üçün problemli vəziyyət yaranacağı halda onlar amerikalı tərəfdaşları ilə danışıqlara başlayacaqlar. Amma bu danışıqların İrəvan üçün nəticəsiz olacağını ermənilər özləri də yaxşı bilir. Yaranmış durumda ABŞ-ın Ermənistana artan təzyiqi isə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişinə də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmək iqtidarındadır. Bunu Ermənistanın “168 Jam” qəzetinə müsahibəsində rusiyalı hərbi ekspert Pavel Felgenhauer də təsdiq edir. Onun sözlərindən belə bəlli olur ki, ABŞ-ın indiki yanaşması fonunda Ermənistan çətin bir duruma düşüb və belə vəziyyət onun Qarabağ siyasətini indiki şəkildə davam etdirməsini əngəlləyir. Ekspert qeyd edir ki, ABŞ Ermənistanı Rusiyadan silah almaqla bağlı xəbərdar edə bilər, amma ona Rusiyadan silah almağı qadağan edə bilməz. Bununla belə, Pavel Felgenhauer vurğulayır ki, ABŞ-ın Ermənistan üçün zəngin sanksiyalar arsenalı mövcuddur. Onun sözlərinə görə, ABŞ sanksiyalar vasitəsilə təkcə Rusiyanın Suriya və Ukraynada yox, həm də Moskvanın Qarabağ konfliktində qarşısını almaq istəyir. Bu da, əslində, Qarabağda münaqişənin çözümünü tezləşdirə biləcək faktorlardan sayılır. Çünki bu vaxta kimi Ermənistan əsas etibarı ilə Rusiyadan aldığı dəstək sayəsində Qarabağda konfliktin çözümünü uzada bilib. Amma ABŞ-ın ortaya yeni mövqe qoyması oyun qaydalarını tamamilə dəyişir. Bunu sabiq dövlət müşaviri Qabil Hüseynli də xüsusi olaraq vurğulayır. Politoloqun sözlərinə görə, Ermənistanın Rusiya ilə yaxın əlaqələri Amerikanı bezdirib: “ABŞ bundan əvvəl həm Dağlıq Qarabağa, həm də Ermənistana yardım ayırırdı. Ancaq Azərbaycanın etirazından sonra Dağlıq Qarabağa yardımı dayandırdılar. Ermənistana ayrılan maliyyə yardımları isə hər il bir az azaldılır. Gələn il üçün də bu illə müqayisədə daha az yardım nəzərdə tutulub, hərbi yardım isə ümumiyyətlə dayandırılacaq. Bu proses üç il bundan əvvəl başlayıb və indi də davam edir. Ümumiyyətlə, gələcəkdə Ermənistana maliyyə yardımının dayandırılması ehtimalı böyükdür. ABŞ Cənubi Qafqazda Rusiyaya qarşı siyasətində ən təhlükəli ölkə olaraq Ermənistanı görür və İrəvanın Moskva ilə əlaqələrinin bu şəkildə olması Vaşinqtonu qane etmir. Çünki Ermənistan həm forpost, həm də Rusiyanın adi bir quberniyası kimi Kremllə həddindən artıq yaxınlıq nümayiş etdirir. Amerikanın Ermənistandakı səfiri də bəyan edib ki, Rusiya ilə ticarət əlaqələrini davam etdirən bütün şirkətlərə sanksiyalar tətbiq ediləcək. Bu açıqlamanın xüsusi mənası ondan ibarətdir ki, ABŞ diplomatik formada Ermənistana xəbərdarlıq edir. Çünki son 10 ildə Rusiya Ermənistana 5 milyard məbləğində pulsuz silah verib. Bunu Amerika kəşfiyyatı yaxşı bilir. Bu nöqteyi-nəzərdən ABŞ, bir növ, Ermənistana üstüörtülü şəkildə Rusiya ilə əlaqələri minimuma endirməyi tövsiyə edir, əks təqdirdə İrəvanın sanksiyalarla üzləşəcəyinə eyham vurur”.
Politoloq qeyd edib ki, Amerikadakı erməni lobbisi də bu məsələdə Ermənistanı ciddi surətdə qınayır: “Ermənistan ABŞ-ın siyahısında cəzalandırılmağa namizəd olan ölkələrdən biridir. Bununla yanaşı, iki ölkə arasındakı münasibətlər də qaydasında deyil və getdikcə pisləşməyə davam edir. Ermənistanın Maliyyə naziri Vardan Aramyan da bildirib ki, ölkəsinə qarşı sanksiyalar risqi mövcuddur. Ancaq İrəvanın başqa yolu yoxdur, Rusiya ilə əlaqələri kəsə bilməz. Onda Ermənistan dağılar, ermənilər isə acından qırılar. Rusiyanın strateji müttəfiqi ABŞ-ın bu xəbərdarlığı qarşısında acizdir və manevretmə imkanı yoxdur. Ona görə də işğalçıya qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsi imkanı kifayət qədər realdır”.
Qeyd edək ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp 2019-cu ildə Ermənistana maliyyə yardımını azaltmağı təklif edib. ABŞ, büdcə layihəsinə əsasən, Ermənistana 2019-cu ildə 3,24 milyon dollar yardım ayıracaq. Bu isə 2018-ci illə müqayisədə ayrılan vəsaitdən 600 min dollar azdır. ABŞ, həmçinin, Ermənistana hərbi yardımı tam dayandıracaq. Belə ki, keçən il İrəvana 1 milyon dollar ayrılsa da, bu il həmin məbləğ verilməyəcək. Bütün bunlar ABŞ-ın Ermənistana qarışı əslində müəyyən təzyiq rıçaqlarını işə saldığını və bunu daha da gücləndircəyini deməyə verir. Bu durumda erməni mediası cari ildə Azərbaycan və Ermənistan arasında Dağlıq Qarabağ ətrafında gərginliyin 2018-ci ildə genişmiqyaslı hərbi münaqişəyə səbəb ola biləcəyinə dair okeanın o tayından edilən xəbərdarlığı da təsadüfi saymır. Xatırladaq ki, belə bir xəbərdarlığı ABŞ Milli Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Deniel Kouts ölkə Senatının Kəşfiyyat məsələləri komitəsinin dinləmələrində ənənəvi illik hesabatla çıxışı zamanı dilə gətirib. O, 2018-ci ildə Dağlıq Qarabağda hərbi əməliyyatların yenilənməsinin tamamilə gözlənilən olduğunu bəyan edib. Məsələ ilə bağlı “1in.am” saytında siyasi şərhçi Aram Amatuni yazır ki, yaranmış vəziyyətdə ABŞ-ın təzyiqlərinin artması, Qarabağda yeni müharibə xəbərdarlığı bir-birini tamamlayan proseslərdir: “ABŞ-ın Ermənistan siyasətində yeniliklər özünü aydın göstərir. Söhbət birbaşa Ermənistandan gedirsə, biz diplomatik sahədə daha aktiv fəaliyyət göstərməli, siyasi tarazlığı qorumalı, korrupsiyaya qarşı mübarizə aparmalı və müdafiə qüdrətimizi davamlı şəkildə artırmalıyıq. Cəmiyyət panikaya düşməməlidir. Çünki Ermənistanın başqa çıxış yolu yoxdur. Onun xilası inkişaf etməkdən, səmərəli idarəetmədən və modernləşməkdən keçir. Başqa sözlə desək, biz müasirləşməli, suveren bir ölkəyə çevrilməliyik. Əks-təqdirdə müharibə qaçılmazdır! Özü də Ermənistan üçün tamam əlverişsiz bir şəraitdə. Çünki Rusiyadan gələn yardımlar azalır, ABŞ isə Ermənistanı sanksiyalarla hədə,ləyir. Bu vəziyyətdə, əslində müdafiə qüdrətimizi arıtra biləəcyimiz ciddi çəkişmə predemti ola bilər. Çünki Ermənistan bu məsələdə hələ də xarici faktorlardan asılıdır”. İndiki durumda isə Ermənistanda əhalinin mütləq əksəriyyəti bu qənaətdədir ki, baş verə biləcək hər hansı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar arzuolunmazdır, xalqın ümumi fikri ilə üst-üstə düşmür. Çünki kifayət qədər güclü Azərbaycan savaşın gedişində istəyinə nail olacaq. Belə vəziyyətdə ABŞ-ın da Ermənistana qarşı əlavə təzyiq mexanizmlərini işə salması işğalçı ölkənin durumunu daha da ağırlaşdırır. Deniel Koutsun yuxarıda qeyd olunan fikirlərinə isə, Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycanda qorxu ilə yanaşmırlar. Rəsmi Bakı bildirir ki, Ermənistan savaş istəmirsə, öz xoşu ilə zəbt edilmiş əraziləri azad etməlidir. Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri Hikmət Hacıyev bununla bağlı bir daha bildirib ki, Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini hərbi işğal altında saxlaması, işğal olunmuş ərazilərdə qanunsuz əməllərini davam etdirməsi və ərazilərin ilhaq edilməsinə (anneksiya) cəhd göstərməsi şəraitində sülhdən danışması açıq riyakarlıq, məsuliyyətsizlik və qeyri-ciddi yanaşmadır: “ATƏT Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri dövlət başçıları səviyyəsində dəfələrlə bildiriblər ki, mövcud status-kvo qəbuledilməzdir və qeyri-dayanaqlıdır. İşğala əsaslanan status-kvonun dəyişdirilməsi üçün, BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrində tələb olunduğu kimi, Ermənistan qoşunlarının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən tam və qeyd-şərtsiz çıxarılması təmin olunmalı və nəticə etibarilə, münaqişənin siyasi həlli üçün hərbi risq amili aradan qaldırılmalıdır”. Əks təqdirdə məsələnin hərbi həlli qaçılmazdır və bu da Ermənistan üçün müsbət heç nə vəd etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
