Azərbaycançılıq ideyasına sevgi Vətəni, torpağı sevməkdən, onu qoruyub təbliğ etməkdən başlayır. Şüurlarımızda dərindən kök salan, əbədi olaraq qəlbimizə, ruhumuza yazılan azərbaycançılıq məfkurəsinin özülü neçə-neçə əsrlər əvvəl qoyulub. Misqal-misqal inkişaf edən, xalqın oyanış, özünəqayıdış prosesində iştirak edən bu ideya, ideologiya hər zaman xalqımızın ruhunu ölməz edib, onu ayaqda, daim mübarizə ovqatında saxlayıb.
Azərbaycançılıq birdən-birə yaradılan, formalaşdırılan bir ideologiya, məfkurə deyil, biz uzun əsrlərdir azərbaycançılığın işığında yol gəlirik. Bizdən sonra da bu yolu davam etdirən nəsillər var.
Azərbaycançılıq ideyası nədir? Bu sual ətrafında düşünəndə gözlərimiz önünə azərbaycançılığın özül daşını qoyan şəxsiyyətlər, onların fəaliyyəti gəlir, bu şəxsiyyətlərin xalqa, dövlətə təmənnasız xidmətləri yada düşür. Azərbaycançılıq ideyası XX əsrdə daha böyük intişar tapıb, XXI əsrdə isə dövlətimizin, xalqımızın ayrılmaz düşüncə sisteminə daxil olub. Özü də əbədi olaraq.
Azərbaycançılıq ideyasının yayılması sahəsində fədakarlıq göstərən şəxsiyyətlər bu müqəddəs amalı xalqımıza təlqin ediblər.
Onu da bildirək ki, Azərbaycanda milli azadlıq məfkurəsi 1917-ci ilin fevralında çar istibdad rejiminin yıxılmasından sonra yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. Məlum olduğu kimi, bu hadisə ədəbi hərəkata yeni bir nəfəs gətirib. Belə bir təlatümlü dövrdə Bakıda siyasi hakimiyyət uğrunda gedən çarpışmalar kəskinləşdikcə, müxtəlif ideoloji cərəyanlara məxsus qəzet və jurnalların nəşri çoxalır. Bu nəşrlər də azərbaycançılıq ideyasının təbliğində, şüurlarda özünə əbədi yer tutmasında önəmli rol oynayıblar. O dövrün tədqiqatçıları yazırlar ki, sözügedən illərdə bədii ədəbiyyatın operativ janrları və satirik publisistika bir aktuallıq kəsb edirdi. Məhz belə bir zərurətin nəticəsidir ki, xalqın azadlıq ideallarının böyük ifadəçisi olan satirik "Molla Nəsrəddin" jurnalı Tiflisdə yenidən nəşrə başlayır. Milli azadlıq məsələsi bu dövrdə "Molla Nəsrəddin"in əsas mövzusu olur. Cəlil Məmmədquluzadə 1917-ci ilin belə qarışıq məqamında xalqa milli nicatın harada olduğunu bu cür başa salırdı: "Gəlin, gəlin, ey unudulmuş Vətənin cırıq-mırıq qardaşları! Gəlin görək beşikdə yad südünü əmmiş, Vətənimizdən yadırğamış və millətimizin ruhundan xəbərsiz bir para millət başçılarımız sizə nə gün ağlayacaqlar?! Niyə sakitsiniz, ey mənim lüt-üryan Vətən qardaşlarım?!".
Onu da vurğulayaq ki, Azərbaycanda Xalq Cumhuriyyətinin qurulması ərəfəsində milli özünüdərk məfkurəsi M.Hadi, M.B.Məmmədzadə, C.Cabbarlı, Ə.Cavad, Umgülsüm, S.Mənsur, Ə.Mütəlliboğlu, Ə.Müznib, Əbdürrahman Dai, Əli Yusif kimi şair və publisistlərin əsərlərində böyük inamla ifadə olunurdu. Dahi şəxsiyyətlərin mübarizəsinin başlıca xətti olan azərbaycançılıq bədii-ictimai fikirdə öz tematik zənginliyi, ideya istiqaməti ilə diqqəti cəlb edirdi. Bu ideyaların gerçəkləşməsində və bədii-estetik fakta çevrilməsində mövzu ilə bağlı taktiki gedişlər mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycançılıq bu ideyaların zirvəsində dayanan vacib bir fakt kimi təkcə sənət adamlarını deyil, bütövlükdə, ziyalı qüvvələrimizi həmişə düşündürüb. Hətta bu sahədə fəlsəfi, ictimai və bədii fikir zaman-zaman o qədər güclü olub ki, onun ətrafında azərbaycanşünaslıq kimi ciddi bir elm sahəsi meydana çıxıb. İstər azərbaycançılıq dünyagörüşü, istərsə də azərbaycanşünaslıq elmi son bir əsrdə xeyli inkişaf edib. Lakin azərbaycançılıq dünyagörüşü özünün formalaşmaya canatma prosesi tarixini çoxdan başlayıb. Bu prosesi xeyli sonradan izləyən və onun elmi əsaslarını işləyib hazırlamaqda olan azərbaycanşünaslıq bu gün özünün mühüm və vacib mərhələsini yaşayır. Azərbaycançılığın ən yeni mərhələsinin bütün parametrlərinin - azərbaycançılıq ideyasının yenidən gündəmə gəlməsi, bu sahədə klassik və müasir düşüncəyə qiymət, azərbaycançılığın köklərinin, mənbələrinin elmi araşdırmalara cəlb edilməsi birbaşa Heydər Əliyevin irəli sürdüyü dəyərli fikirlə, taleyüklü təşəbbüslərlə bağlıdır və bu fikirlər, təşəbbüslər tədqiqatlar üçün xüsusi zəmin yaradıb. Məlumdur ki, Heydər Əliyev azərbaycançılığın yeni dövrdə dayaq nöqtəsi oldu.
XX əsrin əvvəllərindəki ziyalıların ana dilinə, cəmiyyətin kamilləşməsi, maariflənməsi prosesinə yetirdiyi diqqət bu gün də davam edir. XX əsrin önlərində böyük realist ədib Cəlil Məmmədquluzadə, türkçü romantik şair Abdulla Şaiq, realist-demokratik tənqidin başçısı Firidun bəy Köçərli, böyük bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov, görkəmli ədib, ictimai-siyasi xadim Nəriman Nərimanov ana dili uğrunda mübarizəyə birgə başladılar. Tezliklə ana dili uğrunda mübarizə ana Vətən uğrunda mübarizəyə çevrildi. Bu mübarizəyə 1978-ci ildə Azərbaycanın rəhbəri olan Heydər Əliyev ana dilini dövlət dili kimi Azərbaycan SSR-in Konstitusiyasına salmaqla yekun vurdu.
Məlumdur ki, 1993-cü ildən başlayaraq Heydər Əliyev hər il dekabr ayının sonunda dünya azərbaycanlılarına müraciət edib, soydaşlarımızı azərbaycançılıq ideyası əsasında həmrəyliyə dəvət edib. 2001-ci ildə isə mərhum Prezident Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi haqqında sərəncam imzaladı. Nəhayət, dünya azərbaycanlılarının nümayəndələri həmin il noyabrın 9-da Bakıda toplaşdılar. Qurultayda milli həmrəylik korpusunun memarı Heydər Əliyev geniş nitq söylədi. O, müstəqillik, müasirlik və azərbaycançılıq ideologiyasının konturlarını dəqiqləşdirdi. "Müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası azərbaycançılıqdır" deyən Prezident bəyan etdi ki, "bizim hamımızı birləşdirən, həmrəy edən azərbaycançılıq ideyasıdır".
"Azərbaycançılıq" termini ölkədə yaşayan bütün etnik qurum və millətləri ümumdövlət mənafe və dəyərləri əsasında real surətdə birləşdirmək ideyasının verballaşdırılması kimi əsasən 1992-1993-cü illərdə, xüsusilə geniş yayılan şovinist və separatçılıq əhval-ruhiyyəsinə qarşı mübarizə ideyası kimi təşəkkül tapıb. Vurğulayaq ki, bu anlayış ictimaiyyət tərəfindən kifayət qədər tez dəstəkləndi və yeni, məzmunlu elementlərlə zənginləşdirildi. Həmin səbəbdən özünün bütün tərkib hissələri ilə birlikdə azərbaycançılığı tamamilə milli ideologiyanın konkret, spesifik forması hesab etmək olar.
Ölkəmizin ciddi sınaq qarşısında qaldığı həmin çətin günlərdə Heydər Əliyevin bir çağırışı ilə xalqımız Azərbaycanın düşmənlərinə qarşı vahid qüvvə kimi səfərbər oldu. Heydər Əliyev öz əzmkarlığı ilə xalqımızı formalaşdırdığı azərbaycançılıq ideyası ətrafında birləşdirdi. Sonrakı tarixi sınaqlarda da digər xalqların nümayəndələri daim ön cərgədə oldular, müstəqilliyimizin qorunub saxlanmasında fədakarlıq göstərdilər. Yəni Heydər Əliyevin sayəsində Azərbaycanda yaşayan hər bir kəs, millətindən asılı olmayaraq, bütün insanlar anladılar ki, bu Vətən onlarındır, bu Vətənin sahibi həm də onlardır!
Ekspertlər vurğulayırlar ki, Azərbaycanın varı-dövləti təkcə onun pambığı, yeraltı, yerüstü sərvətləri deyil, onun ərazisində yaşayan xalqlardır. Heydər Əliyev bunu sadəcə sözdə ifadə etmirdi, həm də milli azlıqların hərtərəfli inkişafı üçün real addımlar atırdı. 1993-cü ildə 33 milli-mədəni mərkəzin fəaliyyət göstərməsinə icazə verildi. Milli təşkilat və cəmiyyətlərin normal işi üçün vacib olan inventar, onların yerlə təmin olunması və milli dillərdə qəzetlərin nəşrini maliyyələşdirmək üçün Prezident fondundan vəsait ayrıldı. Milli azlıqların ədəbiyyat, mədəniyyət, dil, tarix, adət-ənənələrinin və s. qorunub saxlanmasına, inkişaf etdirilməsinə qanuni zəmin yaradıldı. Onların əlifbaları, doğma dillərində dərslikləri hazırlandı. Kitablarının, qəzetlərinin nəşri üçün dövlət büdcəsindən vəsait ayrıldı. Respublika radiosunda, yerli televiziyalarda və qəzetlərdə doğma dillərində verilişlər hazırlanmasına şərait yaradıldı.
Ekspertlər hesab edirlər ki, müasir Azərbaycan azərbaycançılığın ünvanı kimi ölkəmizdə yaşayan bütün xalqları öz qanadları altına alıb. Bu gün dünyada mükəmməl örnək, təkmil model kimi qəbul edilib öyrənilən Azərbaycan multikulturalizmi və tolerantlığı prinsiplərinin mayası, qayəsi də məhz Heydər Əliyevin azərbaycançılıq ideyasından irəli gəlir. Heydər Əliyev qeyd edirdi: “Ölkənin inkişafı yalnız azərbaycançılıq ideologiyası əsasında - Azərbaycanda yaşayan bütün millətlərin nümayəndələrinin bərabərliyi və əməkdaşlığı sayəsində mümkündür. Milli həmrəylik, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, ümumi tarix və ümumi ünsiyyət dili, etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlıya özünü bu ölkənin layiqli vətəndaşı kimi hiss etmək imkanı verəcək”.
Dünyada multikulturalizmə, tolerantlığa, sağlam ideologiyalara qarşı müəyyən kampaniyaların keçirildiyi bir vaxtda Azərbaycandakı vəziyyət tamamilə fərqlidir. Qeyd etdiyimiz kimi, ölkəmiz digər ölkələrə yaxşı mənada örnək göstərilir. Bu da təsadüfi deyil. Prezident İlham Əliyevin ölkəmizdə multikultural dəyərlərin inkişafı üçün atdığı addımlar, gördüyü işlər təqdirəlayiqdir. Bu məsələ ölkəmizdə hər zaman diqqət mərkəzindədir. Multikulturalizmin alternativinin özünütəcrid olduğunu bəyan edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin fikrincə, multikulturalizm başqa xalqın nümayəndəsinə hörmət, başqa dinə hörmətdir. Öz dininə hörmət başqa dinə hörmətdən başlayır. Multikulturalizm ayrıseçkiliyə yol vermir, əksinə, bütün xalqları birləşdirir. Eyni zamanda, hər bir ölkənin öz qaydaları, öz ənənələri var. Azərbaycanda yaşayan xalqlar əsrlər boyu multikulturalizm şəraitində yaşayıblar.
Məlum olduğu kimi, Azərbaycan dövlətinin təməl ideyası azərbaycançılıqdır. Azərbaycançılıq ideyasının təbliğində, daha geniş sferalarda tanıdılmasında dövlətin bütün vətəndaşları, irqindən, dinindən, siyasi baxışından asılı olmayaraq, çalışmalı, hər kəs vahid ideyaya xidmət etməlidir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində yaşayan hər bir kəs Azərbaycan Respublikasının bayrağına, gerbinə, himninə, Konstitusiyasına hörmət etməlidir. Azərbaycançılıq ideyası milli kimliyimiz, milli birliyimizdir. Bu ideya tarix boyu xalqımızın əzab-əziyyəti, qəhrəmanlığı bahasına nail olduğu ən böyük mənəvi sərvətidir.
Azərbaycançılıq ideyası xalqımızın, dövlətimizin ruhunu ifadə edən bir ideya kimi bu gün də, sabah da bizim yolumuzda yanan əbədi mayak rolunu oynayacaq.
Namiq QULİYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.
