Son dövrlərdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı müşahidə olunan diplomatik aktivliyin hələ də hansısa ciddi nəticə vermədiyi müşahidə olunur. Amma təhlilçilərin böyük əksəriyyəti bu qənaətdədir ki, əslində pərdə arxasında çox maraqlı proseslər cərəyan edir və yaxın tezlikdə konfliktin həlli istiqamətində hansısa yenilikləri görmək mümkün olacaq. Ekspertlər bunu onunla əlaqələndirir ki, vasitəçi ölkələr, regionda marağı olan qüvvələr konfliktin həlli istiqamətində müəyyən irəliləyişlərin olmasını istəiyr.
Vasitəçilər üçün bu, ilk növbədə, çoxillik missiyalarının hansısa nəticə verməsi baxımından çox vacibdir. Regionda marağı olan digər qüvvələr isə Azərbaycanın hərbi əməliyyatlara başlamasını istəmir. Amma onu da yaxşı bilirlər ki, Azərbaycan erməni işğalının davam etməsinə yol verməyəcək. Məhz belə vəziyyətdə mümkün çıxış yolu Ermənistana qarşı genişmiqyaslı təzyiqlərə başlamaq, onu, belə demək olarsa, sülhə vadar etməkdir.
Elə erməni mediası da yazır ki, son dövrlərdə İrəvana Qarabağ məsələsində təzyiqlər xeyli artıb. Hətta Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyanın gizli şəkildə Azərbaycanın işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ bölgəsinə gəlməsinin də məhz bununla bağlı olduğu bildirilir. Məlumatlara görə, Ermənistan prezidenti Azərbaycanla təmas xəttində vəziyyəti öyrənmək üçün hərbiçilərlə müşavirə keçirib. O, bu səfəri əvvəlcə gizli saxlamağa çalışsa da, sonradan məxfilik prinsipi pozulub. Bütün bunlar fonunda Sarkisyanın noyabrın 30-da Minskdə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının (KTMT) iclasından dərhal sonra Qarabağa gəlişi diqqət çəkir. Bununla yanaşı, dekabrın 6-da Vyanada Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşü keçiriləcək. Ehtimal olunur ki, Sarkisyan münaqişənin həlli ilə bağlı razılaşmaları müzakirə etmək üçün Qarabağa gəlib. Erməni jurnalist Naira Ayrumyan da iddia edir ki, Qarabağla bağlı müəyyən razılaşmalar var və Sarkisyanın bu razılaşmalar fonunda Qarabağa səfəri təsadüfi deyil. Hesab edilir ki, Minskdə Rusiya prezidenti Vladimir Putin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Sarksiyana müəyyən göstərişlər verib. Bu göstərişlərin Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovun Bakı və İrəvana səfəri zamanı özü ilə gətirdiyi Qarabağ planı ilə bağlı olduğu da iddia edilir. Erməni mediası bildirir ki. həmin planda İrəvandan işğal olunmuş rayonların bir neçəsinin qaytarmaq tələb olunur. Bu hadisələr fonunda Sarkisyanın bir müddət əvvəl “Qarabağla bağlı Ermənistanı ağrılı qərar gözləyir” açıqlaması da yenidən diqqət mərkəzinə gətirilir. Hesab olunur ki, ərazilərin qaytarılması üçün Ermənistanın qarşısına tələb qoyulub, Sarkisyan da məhz bu tələbi müzakirə etmək üçün Qarabağda separatçılarla bir araya gəlib.
Düzdür, belə fikirlər də səslənir ki, Sarkisyan daxildə hansısa müqavimətlə üzləşəcəyi təqdirdə köhnə xislətinə sadiq qalaraq vədlərini yerinə yetirməkdən yayına da bilər. Bunun üçün onun göstərişi ilə cəbhədə düşmən təxribatlarını artması da istsina olunmur. Elə Ermənistan ordusunun Qarabağda hərbi təlimlərə başlaması da bunun daha bir göstəricisi sayılır. Qarabağa gələn Serj Sarkisyan da təlimləri izləyib. “Lragir” saytı yazır: “Ermənistan ordusu əks-hücum planları hazırlayır. Çünki hazırkı situasiyada Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı məsələ dondurulub, bu, mövcud status-kvonun möhkəmləndirilməsidir. Azərbaycan vəziyyətlə barışmır. Təlimlər də məhz rəqibə hesablanıb. Lakin bu, vəziyyəti daha da gərginləşdirə və Azərbaycanın əraziləri qaytarmaqdan ötrü ikinci və Ermənistan üçün qorxulu olan müharibə variantını gündəmə gətirməsinə səbəb ola bilər”. Amma məsələnin maraqlı tərəfi budur ki, təlimlərin gedişində işğlaçılar hansı qeyri-adi taktika və ya yeni texnika, silah növləri nümayiş etdirməyib. Təlimlərdən yayılan kadrlarda çoxdan köhnəlmiş və Azərbaycanın malik olduğu tank əleyhinə silah sistemləri qarşısında tamamilə müdafiəsiz olan T-72 tanklarından, BMP-2 piyada döyüş maşınlarından və sınıq-salxaq QAZ-53 avtomobillərindən başqa ciddi nəsə gözə dəymir. Digər tərəfdən onu da yaddan çıxarmayaq ki, ötən ilin aprelində erməni işğalçı qüvvələrinin təxminən 40 kilometr enində müdafiə xəttini cəmi bir neçə saata darmadağın edəndə həmin mövqeləri düşmənin əks hücumla geri almaq cəhdi tamamilə iflasa uğramışdı. Erməni ordusu cənub istiqamətində tank hücumu təşkil etməyə çalışsa da Azərbaycan ordusunun “Spike” raketlərinin zərbələri ilə bir gündə 16-ya yaxın tank itirərək əldən verilmiş mövqelərin geri qaytarılmasının qeyri-mümkünlüyünü anlamışdı. Həmin vaxtdan bu yana isə cəbhədə Azərbaycanın lehinə olan çox şey dəyişib. Məsələn, Azərbaycan ordusu Rusiyadan “tank qatili” kimi tanınan “Xrizantema-S” idarəolunan raket sistemlərinin iri partiyasını, İsraildən yüksək manevr və sürətli hərəkət qabiliyyətinə malik olan, üzərində “Spike” raketləri daşıyan çoxsaylı “Sandcat” zirehli maşınları əldə edib. Digər tərəfdən, Azərbaycan ordusunun hücum vertolyotları çoxdan İsrail istehsalı olan yüksək dəqiqlikli tank əleyhinə raketlərlə təchiz olunub. Belə vəziyyətdə, əslində, Ermənistan rəhbərliyi yenə aciz bir durumda olduğunu yaxşı bilir və hesab edilir ki, Sarkisyan üçün ən yaxşı çıxış yolu məsələni məhz sülh yolu ilə, Azərbaycanın istədiyi şərtlər əsasında həll etməkdir. Çünki bunun üçün Ermənistana beynəlxalq təzyiqlər də artır. Yenə erməni mediasına nəzər salanda bu xüsusda maraqlı məqamlara ratst gəlmək olar. Məsələn, qeyd olunur ki, Ermənistan diplomatiyasının yarıtmazlığı nəticəsində son vaxtlar bütün beynəlxalq təşkilatlarda Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi xüsusi vurğulanır. Bunlardan biri Avropa İttifaqının “Şərq Tərəfdaşlığı“ sammiti oldu. Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan da burada iştirak edirdi və bu sammitdə üzv, eləcə də tərəfdaş dövlətlərin ərazi bütövlüyü məsələsi birmənalı olaraq vurğulandı. Elə Ermənistan prezidenti də burada qəbul olunan bəyənnaməyə imza ataraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını təsdiqlədi. Bunun ardınca Kiyevdə Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Parlament Assemblyasının konfransı zamanı da Azərbaycanın və digər üzv dövlətlərin ərazi bütövlüyü birmənalı olaraq bəyan edildi. Düzdür, Ermənistan nümayəndə heyəti assambleyanın iclasını boykot edib. Bu addımın atılmasına səbəb Ukraynanın yekun bəyannaməsinə təklif etdiyi düzəlişlərin müzakirəsi olub. Müzakirələrdən sonra isə qəbul olunan bəyannamədə deyilir: “QDİƏT dövlətlərinin BMT, ATƏT, AŞPA və Avropa Parlamenti kimi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tanınmış ərazi bütövlüyünün bərpası üçün səy göstərilməlidir”. Ukraynanın təklif etdiyi düzəliş təşkilata daxil olan əksər milli nümayəındə heyətləri tərəfindən qəbul edilib. Bəyannamə Ermənistanda hiddətlə qarşılanıb. Ölkədə hətta QDİƏT-dən çıxmaq məsələsi gündəmə gətirilib. Amma düşmən üçün sürprizlər təkcə bununla bitmir.
Erməni mediası Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) ilə də indi ehtiyatlı olmağı vacib bilir. Məsələ burasındadır ki, 2018-ci ildə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına sədrliyi Qazaxıstan edəcək. Qazaxıstana sədr postu KTMT-nin noyabrın 30-da Minskdə keçirilən iclasında təqdim olunub. Xatırladaq ki, Rusiya, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Ermənistan prezidentlərinin iştirakı ilə keçirilən iclasda bir sıra məsələlər müzakirə olunub. Xüsusi diqqət çəkən məqam Dağlıq Qarabağla bağlı qətnamənin qəbul edilməsidir. Qətnamədə təşkilatın ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyətini dəstəklədiyi və münaqişənin Helsinki Yekun Aktının üç əsas prinsipinə - ərazi bütövlüyü, öz müqəddəratını təyin etmə və güc tətbiq etməmə əsasənında həll edilməsinin vacibliyi qeyd olunur. Ermənistanda bu qətnamə KTMT-nin İrəvana münasibəti istiqamətində irəliləyiş hesab olunur. Çünki Ermənistan təşkilatın üzvü olsa da, KTMT-da təmsil olunan Qazaxıstan, Belarus kimi ölkələr Dağlıq Qarabağ məsələsində prinsipial olaraq Azərbaycanı dəstəkləyir. Lakin işğalçı ölkəni narahat edən digər məqam Qazaxıstanın 2018-ci ildə KTMT-yə rəhbərlik edəcəyidir. Bu türk dövləti bütün prinsipial məsələlərdə Bakı ilə birgə hərəkət edir, xüsusilə Dağlıq Qarabağ münaqişəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi tələbini irəli sürür. İrəvanda hesab edirlər ki, Qazaxıstan 2018-ci ildə KTMT-nin Azərbaycana dəstəyini artıracaq. Həmçinin, Dağlıq Qarabağda baş verə biləcək toqquşmada, “aprel müharibəsi”ndə olduğu kimi, təşkilatın Ermənistana dəstək verməsinin qarşısını alacaq. Erməni şərhçi Aram Amatuni yazır ki, Minsk sammiti olduqca ziddiyyətli keçib: “Bir tərəfdən Dağlıq Qarabağla bağlı qətnamə qəbul olundu, lakin digər tərəfdən, KTMT üzvlərinin kağız üzərində Ermənistanla müttəfiq olmasına baxmayaraq, reallıqda Bakını dəstəklədiyi unudulmamalıdır. Təcrübə KTMT-nin Ermənistana ən vacib məqamda dəstək verməyəcəyini deməyə əsas verir. Xüsusilə 2018-ci ildə Qazaxıstanın təşkilata rəhbərlik edəcəyi bizim üçün arzuolunmaz vəziyyət yarada bilər”. Erməni şərhçi narahatlıqla vurğulayır ki, gələn il Qarabağda müharibə başlayarsa, KTMT Ermənistana yox, Azərbaycana dəstək verəcək: “Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev Azərbaycan prezidenti ilə olduqca yaxındır və bütün platformalarda Bakının maraqlarını müdafiə edir. Bu, Ermənistan üçün təhlükə siqnalıdır”. Qeyd edək ki, Nursultan Nazarbayev Avrasiya İqtisadi İttifaqı və KTMT-də Ermənistanın Dağlıq Qarabağ məsələsini gündəmə gətirməsinin daim qarşısını alıb və həmişə Azərbaycanın maraqlarını müdafiə edib. Elə bu səbəbdən Ermənistanda hesab edilir ki, ölkənin bütün beynəlxalq təşkilatlarda mövqelərinin sarsıldığı bir vaxtda növbəti zərbə KTMT-dən gələcək. Bu vəziyyətdə ən yaxşı çıxış yolu məhz Azərbaycanla real sülh danışıqlarına getməkdir. Elə Sarkisyanın da bundan başqa çıxış yolunun olmadığı vurğulanır. Əks halda onu və ordusunu cəbhədə daha böyük biabırçı bir məğlubiyyət gözləyir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
