Brüsseldə keçirilən “Şərq Tərəfdaşlığı” sammitindən sonra Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Azərbaycanın Avropada mövqelərinin daha da güclənəcəyi indi Ermənistanda da kifayət qədər açıq etiraf olunan fakta çevrilib. Burada hesab edilir ki, “Şərq Tərəfdaşlığı” sammitində Azərbaycan qarşısına qoyduğu məqsədə çatdı. Belə ki, burada ərazi bütövlüyü məsələsi qəti və aydın şəkildə qoyuldu və Avropa da daxil olmaqla, bütün dünya Dağlıq Qarabağı və işğal altındakı digər rayonları Azərbaycan ərazisi kimi tanıyır. Elə bu səbəbdən də “Şərq Tərəfdaşlığı” sammiti Ermənistanın diplomatik məğlubiyyətinin növbəti mərhələsi sayılır.
Digər maraqlı məqam Ermənistanla Avropa İttifaqı arasında imzalanan sazişdir. “Aykakan Jamanak” qəzeti yazır ki, bu saziş mütləq Moskva-İrəvan münasibətlərinə təsir göstərəcək. Çünki belə bir sazişə getməklə indiyə qədər Moskvanın kölgəsində yatan İrəvan artıq hamisinin üzünə ağ olmağa başladığını da göstərir. Məsələ ilə bağlı “Aykakan Jamanak” qəzeti yazır ki, Avropa İttifaqı ilə imzalanan sazişin icrası istiqamətində addımlar atılması Kremli Ermənistana qarşı daha çox qəzəbləndirəcək. Bu səbəbdən qəzet qarşıdakı günlər ərzində Ermənistanı kifayət qədər böyük problemlər gözlədiyini də yazır. Erməni politoloq Arman Qevorkyan da bildirir ki, razılaşmanı Ermənistan parlamenti, həmçinin, Avropa İttifaqına daxil olan 28 ölkənin parlamenti təsdiqləməlidir: “Bütün bunlar üçün ən azı bir il vaxt lazımdır. Yəni indiki məqamda bu razılaşma heç nə vermir. Perspektivdə isə bu sənəd Ermənistana Avropa İttifaqının bəzi proqramlarında iştirak etmək hüququ tanıyır. Razılaşma Ermənistanın Avropa İttifaqının azad ticarət zonasına daxil olmasını nəzərdə tutmur. Ermənistan sadəcə bu bazarda müəyyən imtiyazlar alır, lakin bazar tamamilə açılmır. Bununla belə, saziş Ermənistanı Avropaya müəyyən qədər yaxınlaşdırır. Amma bu yaxınlaşmadan Ermənistana böyük yatırımlar edən və bu ölkə ilə bağlı öz planları olan Rusiyanın qətiyyən xoşuna gəlmir. Sazişdə nəzərdə tutulanlar icra olunduqca Moskvanın əsl qəzəbini görəciyik. Yəqin ki, belə vəziyyətdə, bir çox sahələrlə yanaşı, Dağlıq Qarabağ məsələsində də Ermənistanı çətin günlər gözləyir. Azərbaycanın bu fürsətdən maksimal dərəcədə istifadə edəcəyi də heç bir şübhə doğurmur”.
Maraqlıdır ki, İrəvanın Brüsseldə Avropa İttifaqı ilə hərtərəfli, genişləndirilmiş tərəfdaşlıq razılaşmasını imzalamasından sonra Ermənistanın daha çox “Putin ittifaqı” adı ilə məhşurlaşan Avrasiya İqtisadi İttifaqını tərk etməsi yenidən gündəmə gətirilib. Bu dəfə də məsələni gündəmə parlamentdə təmsil olunan “Yelk” fraksiyası gətirib. Erməni mediası yazır ki, hakimiyyətin xeyir-duası olmadan sözügedən fraksiyanın ikinci dəfə bu məsələni gündəmə gətirməsi mümkünsüz görünür. “Yelk” fraksiyası mövqeyini belə əsaslandırır ki, Rusiya Azərbaycanı silahlandırır, Ermənistanın suverenliyini məhdudlaşdırır. Xüsusən də ittifaqa qoşulmağın Ermənistana ciddi iqtisadi mənfəəti olmayıb. Ona görə də bu ittifaqda qalmaq düzgün deyil. Fraksiyanın rəhbəri Nikol Paşinyan bildirir ki, Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzvlüyü nəinki ölkənin iqtisadi inkişafı və təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsi ilə bağlı vəd edilən nəticələri verməyib, hətta Ermənistanın bütün sahələrdə, o cümlədən insan haqları, demokratiya, iqtisadi göstəricilərinə mənfi təsir edib: "Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzvlüyü ölkənin suverenliyi, təhlükəsizliyi, normal iqtisadi və siyasi inkişafı, Qarabağ probleminin ədalətli həlli üçün ciddi risq təşkil edir". O, Avropa İttifaqı ilə assosiasiya və dərin hərtərəfli azad ticarət zonası yaratmağın daha vacib olduğunu bildirir. Hakim Respublika Partiyası fraksiyasının üzvü, deputat Samvel Nikoyan da qeyd edir ki, Rusiyanın Azərbaycana silah satması qəbuledilməzdir və hakimiyyət bu məsələdə müxalifətlə razıdır. Beləliklə, qeyd edilənlər Ermənistanın Rusiyaya qarşı indi hansı mövqedə olduğunu çox aydın şəkildə nümayiş etdirir. Buna isə Moskvanın kəskin reaksiya göstərəcəyi Ermənistanın özündə belə qətiyyən şübhə doğurmur. Bunu rusiyalı politoloq Aleksey Fenenko də təsdiq edir. O hesab edir ki, Avropa İttifaqı Ermənistan vasitəsilə Rusiyaya qarşı növbəti gedişlər edir və İrəvanın bu oyunda yer alması Rusiya üçün qəbuledilməzdir. Ekspert hesab edir ki, Avropa İttifaqı Ermənistanla imzaladığı sazişlə iki hədəfə nail olmaq istəyir: “Burada birinci hədəf Avrasiya İqtisadi İttifaqını çökdürməkdir. Çünki Ermənistan Avropa iqtisadi zonasına daha geniş qoşularsa, bu, Avrasiya İqtisadi İttifaqının gömrük sisteminin dağılması və baza əsaslarının məhv olması ilə nəticələnə bilər. İkinci hədəf Ermənistanın daxilində anti-Rusiya seqmentini dəstəkləmək və Ermənistanı Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı, eləcə də Avrasiya İqtisadi İttifaqından çıxarmaqdır”. Onun sözlərinə görə, Ermənistan rəhbərliyi bu sazişdən daha çox Rusiyanın qarşısında alver kartı kimi istifadə etməyə cəhd göstərir: “Rusiyaya deyirlər: “Ya siz bizi Qarabağ məsələsində dəstəkləyirsiniz, ya da biz özümüzə yeni tərəfdaşlar tapırıq. Lakin Ermənistan bir məqamı unudur. İrəvan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından çıxacaqsa, Azərbaycan və Türkiyə qarşısında avtomatik olaraq tək qalacaq. Digər tərəfdən, Rusiyadan üz döndərmək Ermənistan üçün ciddi iqtisadi itkilərə səbəb olar. Ermənistan Avropa İttifaqı ilə tam şəkildə yaxınlaşsa, bu, regionda strateji vəziyyəti partlada bilər”. Ekspertlər dairəsində hesab olunur ki, Rusiya “yolunu azan” İrəvanı cəzalandırmaq üçün siyasi, iqtisadi, hətta hərbi müstəvidə sərt addımlar atacaq. Ermənistan ictimaiyyətini ən çox narahat edən də budur. Artıq erməni mediasında Rusiyanın müdaxilə ssenariləri də müzakirə olunmaqdadır. Erməni siyasi şərhçi Sarkis Artsruni yazır ki, Rusiya təbliğat kampaniyasını sürətləndirəcək: “Lakin bununla kifayətlənməyəcək. Moskva ilk növbədə Ermənistan daxilində siyasi konfiqurasiyanı yönləndirərək bu sazişin kağız üzərində qalmasına çalışacaq. Yaxın gələcəkdə Ermənistanda Moskvanın əhəmiyyəti haqda danışanlar ortaya çıxacaq. Onlar arqument gətirəcəklər ki, Rusiya Qarabağ münaqişəsinin həllinə kömək edəcək və Avropa İttifaqı ilə saziş Ermənistana itkilər gətirə bilər. Lakin Rusiyanın müdaxiləsi daha sərt və ağır da ola bilər. İstisna deyil ki, müəyyən ərazilərə nəzarət elə Rusiyanın köməyiilə Azərbaycana qaytarılsın”.
Digər rusiyalı politoloq Maksim Şevçenko da bildirir ki, yaranmış situasiyada Rusiya Türkiyə və İran kimi ölkələrin də Dağlıq Qarabağ konfliktinin sülh yolu ilə həllində iştirakına imkan yaradaraq konfliktin çözümü istiqamətində vacib yeniliklər edə bilər. O, “Vestnik Kavkaza” saytına açıqlamasında bildirib ki, Avropa İttifaqının məlum addımları fonunda Rusiya Qarabağda baş verənləri diqqətlə izləməyə borcludur: “Hazırkı zamanda Rusiya həm Bakı, həm də İrəvanın nəbzini əlində saxlamalıdır. Söhbət ilk növbədə Ermənistan tərəfindən Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi və vətəndaşlarının buraya qayıtmasından gedir. Azərbaycanla Ermənistanın qonşuları onlara bu problemi həll etməkdə yardım edə bilər. Məncə, ssenari belə olmalıdır: İlkin mərhələdə Dağlıq Qarabağdakı erməni əhalisinə zəmanət verilməli və azərbaycanlı əhali işğal olunmuş ərazilərə geri qaytarılmalıdır. Ola bilsin ki, Rusiya qoşunları burada sülhməramlı kimi çıxış etsin və ya ola bilər ki, burada Rusiya, Türkiyə, İran ordularından ibarət sülhməramlılar yaradılsın. Hələlik bu daha az real görünür. İkinci mərhələdə Azərbaycan və Ermənistandan olan qaçqınların geri dönüşü üçün daha genişmiqyaslı proses başladılmalıdır. Xatırladıram ki, Ermənistan ərazisindən 500 min azərbaycanlı qovulub. Bundan sonra Azərbaycan ərazilərinin suverenliyi tanınmalı və Qarabağın statusu ilə bağlı müzakirələr başladılmalıdır.Hazırda Rusiya, Türkiyə və İrandan başqa heç kim Qarabağın həllində maraqlı deyil. Avropa İttifaqına dolayısı yolla maraqlıdır ki, Cənubi Qafqazda sülh olsun. Bununla Avropaya gedən enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi təmin edilsin. Lakin Avropa İttifaqı öz sözünü deyə bilmir, çünki burada Amerika siyasəti əsas rol oynayır. Amerikalılar isə bu regionun daimi destabilizasiyasında maraqlıdırlar”.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə çərçivə sazişi imzalaması regionda yeni vəziyyət yaradır. Bu vəziyyət isə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə də təsirsiz ötüşmür. Ən azından ona görə ki, Ermənistan bu sazişlə üzv olduğu KTMT və Avrasiya İttifaqına zidd bir razılaşmaya daxil olub. Belə demək olarsa, Ermənistan bununla bir əlində iki qarpız saxlamaq istəyir, ancaq görünən odur ki, Kreml buna imkan verməyəcək. Digər tərəfdən, İrəvan Qarabağ məsələsində də Avropa İttifaqından istədiklərini ala bilməyəcək. Çünki “Şərq Tərəfdaşlığı” sammitinin yekun bəyannaməsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü birmənalı şəkildə dəstəklənir. Elə bunun nəticəsidir ki, artıq Avropa İttifaqı tərəfindən Birliyə daxil olan ölkələrə məxsus şirkətlərin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində kommersiya fəaliyyəti qəti şəkildə qadağan olunub. Bütün bunlar onu göstərir ki, Brüssel sammiti Azərbaycan xarici siyasətinin daha bir uğuru kimi dəyərləndirilə bilər və eyni zamanda bu sammit Qarabağ münaqiəşsi ətrafında fərqli bir vəziyyət də yaradıb. Bunun nəticələrinin yaxın tezlikdə özünü göstərəcəyi də şübhə doğurmur. Avropa İttifaqı və Avrasiya İqtisadi İttifaqı arasında qalan Ermənistanın isə, ümumiyyətlə, siyasi, iqtisadi, hərbi, diplomatik müstəvidə daha böyük problemlər yaşaması proqnozlaşdırılır. Təbii ki, bütün bunlar nəticə etibarı ilə Qarabağ konfliktində də müəyyən yeniliklərə rəvac verəcək. Bu yeniliklərin axın istiqaməti isə indiki şərtlər daxilində Azərbaycanın maraqalrına tam şəkildə cavab verir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
