Təzəgül Yusifova: “Ermənilər hədsiz dərəcədə tarixi və siyasi həyasızlıq edərək alban-türk abidələrini öz adlarına qeydiyyatdan keçiriblər” Fariz Xəlilli: “Ermənilərin UNESCO-ya təqdim etdiyi abidələr qədim qıpçaq türklərinin mədəniyyətinə aiddir” Füzuli Sabiroğlu: “İslam dininin Qafqazda yayılmasından sonra çox təəssüf ki, bu abidələr onların əsl sahibləri üçün “yadlaşdı” Zaur Əliyev: “Ermənilər bununla saxtakar əməllərini davam etdirirlər”
Tarixi torpaqlarımızda məskunlaşan ermənilər yalnız torpaqlarımıza deyil, eyni zamanda da qədim türk-alban mədəniyyətinə mənsub olan abidələrə sahib çıxırlar. İndiki Ermənistan ərazisində yerləşən bir sıra abidələr var ki, onlar sırf türk-alban mədəniyyətinin tarixini əks etdirir. Zaman-zaman Azərbaycan Respublikasına qarşı əsassız ərazi iddiaları irəli sürən erməni millətçiləri işğalçılıq əməllərinə haqq qazandırmaq məqsədilə Qafqaz Albaniyasının xristian kilsəsinə aid bütün kilsə, məbəd və monastrları erməni abidələri elan edirlər.
Bununla kifayətlənməyib, türk-alban, qıpçaq xristian məbədlərini erməni abidələri adı ilə UNESCO-ya təqdim edirlər. Hətta bir neçə abidə “erməni mədəniyyətinin nümunəsi kimi” UNESCO-nun siyahısına salınıb. UNESCO-ya erməniləşdirilərək daxil edilən abidələrdən biri qədim türk-alban, qıpçaq-xristian abidəsi olan “Göy Mələkləri məbədi”dir. Tarixçilərin verdiyi məlumata görə, məbəd VII əsrin II yarısında katolikos III Nerses tərəfindən inşa etdirilib.
Tədqiqatçılar yazırlar ki, məbədin mozaik tərtibatlı interyeri və tetrakonxları inşa zamanı yunan memarlığından təsirlənmələri sübut edir. Abidə 2000-ci ildə Üçkilsə abidələri ilə birgə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib. UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilən Yerəruyk bazilikası da ermənilərə məxsus deyil. Amma onlar bu abidəni də öz adlarına çıxıblar.
Yerəruyk bazilikası-Yerəruyk məbədi Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan Respublikası), Şörəyel mahalının Agin rayonu ərazisində, Arpaçay çayının sol sahilində yerləşir və qədim türk məbədidir. Məbədin bütün yan divarları salamat qalıb, lakin tavanı, üçnefli zalın arakəsmələri və s. tikililər uçub dağılıb. Tədqiqatçılar yekdil olaraq məbədin bölgədə xristianlığın ilk çağlarına aid olması və onun IV-V yüzillərdə tikilməsi qənaətindədirlər.
Məbəd erkən orta əsrlər alban bazilikaları, xüsusilə Azərbaycan Respublikasının Qax rayonu ərazisindəki Qum bazilikası ilə xeyli oxşar xüsusiyyətlərə malikdir. Yerəruyk monastrının yerləşdiyi ərazi tarixən türk boylarının ana yurdu olub. Şörəyel (Şirək) el adı da bu yerlərin qədim sakinləri olan şirak türk tayfasının adı ilə bağlıdır. Tarixçilər yazırlar ki, məbədin yerləşdiyi əraziyə ermənilərin ilk kütləvi axını XIX yüzilin əvvəllərində bölgənin Çar Rusiyası tərəfindən işğalından sonra başlayıb.
Abidə 25 avqust 1995-ci ildə Ermənistandakı xristian abidəsi kimi UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin Sınaq Siyahısına salınıb.
Ermənilər tərəfindən UNESCO-nın Ümumdünya İrs Siyahısına salınan digər qədim abidələrimizdən biri də Saqakat kilsəsidir. Qədim türk-alban məbədi kimi tarixdə adı çəkilən abidə-məbədin Saqakat (Saq + ak // ağ + at, yəni Ağ saqalar) adı onun Qərbi Azərbaycanın ən qədim sakinlərindən olan və Azərbaycan türklərinin etnogenezində mühüm rol oynayan saklara məxsus olduğunu birmənalı şəkildə sübut edir. Məbədin ətrafında tarix boyu türk tayfaları yaşayıb.
Bir neçə məbədin adını qeyd etməklə ermənilərin abidələrimizi özününküləşdirməsi faktını bir daha önə çəkmək istəyirik. Ermənilər abidələrimizi öz adlarına çıxaraq dünyanın hər yerində öz mədəniyyət nümunələri kimi təqdim edirlər.
Ermənilər öz siyasətlərini tarix üzərində, mədəniyyət abidələri üzərində daha pis formada həyata keçirirlər. Məkr və hiyləni özlərinə həyat tərzi seçən ermənilər nəinki türk-alban, qıpçaq-xristian abidələrinə əl uzadır, hətta Ermənistan ərazisində yerləşən yunan məbədlərinə də iddia edirlər. Bir sözlə, ermənilər Qərbi Azərbaycanın tarixini saxtalaşdırmaqda davam edirlər.
Qədim türk-alban, qıpçaq-xristian abidələrinin erməniləşdirilərək UNESCO-ya təqdim edilməsi hiddət doğurur. Tarixçilərin bildirdiyinə görə, qədim dövrlərdən Qərbi Azərbaycan ərasizində qıpçaq türkləri və oğuz türkləri yaşayıb. Onlar bildirirlər ki, qıpçaq türkləri müsəlmanlığı qəbul etməyiblər, öz dədə-baba xristian dininə sadiq qalıblar. Bu gün erməni adı altında təqdim edilən abidələr də alban-türk, qıpçaq-xristian mədəniyyətinə aiddir və onların ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Tarixçilər yazırlar ki, ermənilər tarixdə, əslində, heç vaxt mövcud olmayan “Böyük Ermənistan imperiyası” barədə əfsanəni şişirdərək təkcə Azərbaycanın deyil, Gürcüstan, İran və Türkiyə ərazilərinin də xeyli hissəsini ”tarixi torpaqları” kimi qələmə verirlər. Azərbaycanda və indiki Ermənsitan ərazisindəki bütün alban-xristian abidələri bizim xalqımızın mədəni irsinə aiddir.
Tarixçi Təzəgül Yusifova bizimlə söhbətində bildirdi ki, ermənilərin UNESCO-ya təqdim etdiyi abidələrin türklərə mənsub olmasını sübut edən yüzlərlə fakt var. Onun sözlərinə görə, ermənilər bu işlə hələ keçən əsrin 90-cı illərindən başlayıb və bizim abidələri bu mötəbər qurumda qeydiyyata aldırıblar: “O vaxt biz onlara etiraz etməli idik. Ermənilər hədsiz dərəcədə tarixi və siyasi həyasızlıq edərək, alban-türk abidələrini öz adlarına qeydiyyatdan keçiriblər. Bu abidələr bizim qədim tariximizlə sıx bağlıdır. Hesab edirəm ki, onların xalqımıza aid mədəniyyəti özününküləşdirməsi ilə bağlı aidiyyəti qurumlara səsimizi çatdırmalıyıq”.
Tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi üzrə ekspert Vaqif Əsədov məqalələrindən birində qeyd edib ki, Qafqaz Albaniyası dövlətinin ərazisi, çoxsaylı yazılı tarixi mənbələrin məlumatına görə, eramızın əvvəllərindən VIII əsrin əvvəlinədək cənubda Araz çayından Şimali Qafqazadək, şərqdə Xəzər dənizinin qərb sahilindən Göyçə gölündən qərbdə yerləşən torpaqlaradək geniş bir sahəni əhatə edib: “Bu yerlərdə qədim zamanlarda maldarlıq, əkinçilik və sənətkarlıqla məşğul olan müxtəlif tayfalar yaşayıblar. Bunların içərisində saklar, qarqarlar, quzlar, kanqarlar, hunlar, şamaklar, türklər, muğlar, icmaxilər, suranlar, şirvanlar və digər türkdilli tayfalar üstünlük təşkil ediblər. Eramızdan əvvəl V əsrdə yaşamış antik müəllif Heredot yazır ki, skiflər - türkdilli tayfalar midiyalılarla müharibədə qələbə çaldıqdan sonra Qafqaz ərazisində dövlət yaradıblar. Skif çarlığı kimi tanınmış bu dövlətin qədim Albaniya dövləti olduğu güman edilir…”.
“Miras” İctimai Birliyinin rəhbəri, tarixçi Fariz Xəlilli bizimlə söhbətində bildirdi ki, ermənilərin UNESCO-ya təqdim etdiyi və qeydiyyata aldırdığı abidələr onların deyil, xristian qıpçaq türklərinə məxsusdur. O bildirdi ki, tarixən Qərbi Azərbaycanda, Göyçə gölü ətrafında yaşayan qıpçaqlar qriqorian təriqətinə tapınıblar: “Ermənilərin UNESCO-ya təqdim etdiyi abidələr qədim qıpçaq türklərinin mədəniyyətinə aiddir. Həmin xristian qıpçaq türkləri qriqorian idilər. Bu abidələr onlarla bağlıdır. Bilirsiniz ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarında Şövklü Məlik, Qıpçaq Məlik kimi şəxslərin adları çəkilir. Onlar həmin xristian qıpçaq türkləridir. Bu qıpçaq türklər uzun əsrlərdir öz ata-baba yurdlarında yaşayırlar. Sonradan həmin türklər erməniləşdilər. Bu gün o ərazidə yaşayan “erməni”lər, əslində, qıpçaq türklərinin balalarıdırlar. Ermənilər isə ora bildiyimiz tarixdə köçürülüb. Müsəlmanlığı qəbul edən albanlar bizlərik, xristian qalan albanlar isə qıpçaq türkləridir. Odur ki, UNESCO-ya qıpçaq türklərinə aid abidələr təqdim edilib”.
O, bu abidələrin erməni adı ilə təqdim edilməsinin normal hal olmadığını da qeyd etdi.
Tanınmış tədqiqatçı-jurnalist, Qərbi Azərbaycan tarixi ilə bağlı araşdırmaların müəllifi Füzuli Sabiroğlu bizimlə söhbətində bildirdi ki, o, ermənilərin bu addımını narazılıqla qarşılayır. F,Sabiroğlunun sözlərinə görə, qədim qıpçaq türklərinə aid olan, türk-alban mədəniyyəti nümunələrinin erməni adı ilə UNESCO-ya təqdim edilməsi faktının mövcudluğu yolverilməzdir. O qeyd etdi ki, ömrü boyu saxtakarlığa adət edən ermənilərdən hər şey gözləmək olar: “Burada təəccüblü bir şey görmürəm. Çünki alban, qıpçaq-xristian məbədlərinin erməniləşdirilməsi prosesi artıq 3-4 əsrdir gedir. İslam dininin Qafqazda yayılmasından sonra çox təəssüf ki, bu abidələr onların əsl sahibləri üçün “yadlaşdı”. Ermənilər də bu fürsətdən istifadə etdi. Nə SSRİ dövründə, nə də indi bu abidələr ətrafında bizim alimlərimiz tərəfindən fundamental araşdırmalar aparılmayıb. Bildiyimə görə Azərbaycanda nə alban əlifbasını, nə də erməni-qıpçaq dilini mükəmməl bilən mütəxəssislər yoxdur. Nəticəsi də budur. Ermənilərin bizə aid abidələri öz adları ilə UNESCO-ya daxil etməsinə münasibətim mənfidir. Bu, düşmənin bizə qarşı həyata keçirdiyi təxribatın, tariximizi mənimsəmənin nümunələrindən biridir”.
Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Zaur Əliyev də ermənilərin keçən əsrin 90-cı illərinin ortalarından başlayaraq Azərbaycan xalqına aid mədəniyyət abidələrini öz adları ilə UNESCO-ya təqdim etməsini narazılıqla qarşılayır. Alim hesab edir ki, türk-alban mədəniyyətinə aid abidələrin erməniləşdirilməsi böyük tarixi saxtakarlıqdır: “Qərbi Azərbaycan ərazisində yerləşən xristian türk abidələrinin erməniləşdirilərək UNESCO-ya təqdim edilməsinə və qeydiyyata alınmasına münasibətim mənfidir. Ermənilər bununla saxtakar əməllərini davam etdirirlər”.
İradə SARIYEVA
