Mehmet Gökhan Özçubukçu: “Bunu yalnız Türkiyənin birtərəfli qaydada qəbul etdiyi qərar kimi qiymətləndirmək doğru olmaz”
ABŞ Dövlət Departamenti hazırda Türkiyədə olan 12 ədəd M270 buraxılış qurğusunu, 70 ədəd ATACMS yer-yer ballistik raketini, kaset sursatını və mərmiləri Ukraynaya təhvil vermək niyyətindədir. Silah göndərişinin dəyəri 28 milyon dollardır. Dövlət Departamenti bu barədə ABŞ Konqresini məlumatlandırıb.
Nazirlik qeyd edib ki, ABŞ "hərbi, siyasi və iqtisadi amilləri nəzərə alaraq" təhvil verməyə icazə verməyə hazırdır və çatdırılmanın özü ABŞ-ın təhlükəsizlik yardımı məqsədlərinə cavab verir. Beləliklə, Türkiyə köhnəlmiş silah ehtiyatlarını azaldacaq.
Avqustun 8-də Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Ukraynanın ABŞ-dan Amerika istehsalı olan Patriot hava hücumundan müdafiə sistemləri üçün aylıq raketlər alacağını açıqlayıb. O bildirib ki, çatdırılmalara baxmayaraq, bu raketlər ölkənin ballistik hücumlardan müdafiəsi üçün hələ də kifayət etməyəcək.
Avqustun 1-də Zelenski Ukraynanın hava hücumundan müdafiə raketlərinin tükəndiyini və ordusunun artıq Rusiya ballistik raketlərini vura bilməyəcəyini açıqlayıb.
Belə başa düşmək olarmı ki, Türkiyə Ukrayna-Rusiya müharibəsində neytrallığını kənara qoyur və artıq
Türkiyə də Ukraynanın silahlanmasıda iştirak edir? Türkiyə Ukrayna-Rusiya müharibəsində neytrallığa son qoyubmu? Bu dəyişiklik nə ilə bağlıdır? Bu dəyişiklik doğrudanda Türkiyənin neytrallığına son qoyursa bu vəziyyət Rusiyanın məğlubiyyəti prosesinin başlandığını artıq qəti şəkildə söyləməyə əsas verirmi?
Beynəlxalq münasibətlər mütəxəssisi Mehmet Gökhan Özçubukçu “Mənim fikrimcə, bu hadisəni birbaşa “Türkiyə Ukrayna-Rusiya müharibəsində neytrallığını tərk etdi” kimi şərh etmək hazırkı mərhələdə həddindən artıq qəti qiymətləndirmə olardı. Bununla belə, Türkiyənin müharibənin başlanğıcından etibarən yürütdüyü siyasətdə əhəmiyyətli bir dönüşüm baş verdiyini və Ankaranın Ukraynaya verdiyi müdafiə dəstəyinin artıq daha irəli mərhələyə keçə biləcəyini söyləmək mümkündür”-deyə baki-xeber.com-a bildirdi.
Mehmet Gökhan Özçubukçunun sözlərinə görə, ilk növbədə, Türkiyənin müharibə boyunca həyata keçirdiyi siyasət klassik mənada tam neytrallıq siyasəti olmayıb. “Ankara Rusiyanın Ukrayna ərazisinə qarşı hərbi müdaxiləsini tanımamış, Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləmiş və Ukraynaya müdafiə sənayesi məhsulları təqdim etmişdir. Bununla yanaşı, Rusiya ilə diplomatik və iqtisadi əlaqələrini də qoruyub saxlamış, Qara dənizdə Montrö Konvensiyası çərçivəsində hərbi gəmilərin keçidi ilə bağlı qaydaları tətbiq etmiş və özünü hər iki tərəf arasında əlaqənin qurula bildiyi bir aktor kimi mövqeləndirmişdir. Buna görə də Türkiyənin yanaşmasını “neytrallıq”dan daha çox aktiv balans siyasəti və çoxşaxəli diplomatiya kimi xarakterizə etmək daha doğru olar.
Yeni inkişafın əhəmiyyəti isə Türkiyənin arsenalında olan ABŞ istehsalı M270 sistemlərinin və ATACMS raketlərinin Ukraynaya ötürülməsinin gündəmə gəlməsindən qaynaqlanır. Burada xüsusilə vurğulanmalı məqam ondan ibarətdir ki, bunu yalnız Türkiyənin birtərəfli qaydada qəbul etdiyi qərar kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. ABŞ rəsmilərinin Konqresə təqdim etdiyi bildiriş göstərir ki, sözügedən transfer Amerika Birləşmiş Ştatlarının ixrac nəzarəti və yenidən transfer mexanizmləri çərçivəsində həyata keçirilir. Buna görə də məsələ Türkiyə-ABŞ-Ukrayna münasibətləri ilə yanaşı, NATO daxilində müdafiə sahəsində əməkdaşlıq kontekstində də qiymətləndirilməlidir.
Bu inkişafın arxasında bir neçə əsas amil dayanır. Birincisi, Türkiyənin müdafiə sənayesi imkanları son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edib və Ankara müdafiə məhsulları baxımından yalnız xaricdən sistemlər əldə edən deyil, eyni zamanda beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində təchizatçı mövqeyinə yüksələn bir aktora çevrilib. Bu vəziyyət Türkiyəyə malik olduğu köhnə və ya əməliyyat baxımından prioriteti azalan bəzi sistemləri digər platformalarla əvəz etmək və mövcud arsenalını yenidən təşkil etmək imkanı verir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçunun bildirdiyinə görə, ikinci amil Türkiyənin Ukrayna siyasətinin yalnız Rusiyaya qarşı mövqe kimi izah edilə bilməməsidir. “Ankara baxımından Ukraynanın ərazi bütövlüyünün qorunması, Qara dənizdə güc balansının davam etdirilməsi və Rusiyanın regional nüfuzunun məhdudiyyətsiz şəkildə genişlənməməsi mühüm təhlükəsizlik parametrləridir. Bununla yanaşı, Türkiyə Rusiya ilə birbaşa qarşıdurmaya getmək və ya Moskva ilə bütün kommunikasiya kanallarının bağlanmasını da istəmir. Nitekim Ankara bir tərəfdən Ukrayna ilə müdafiə sahəsində münasibətlərini davam etdirərkən, digər tərəfdən Rusiya-Ukrayna danışıqlarının yenidən canlandırılması üçün diplomatik səylər göstərir. Prezident Administrasiyası tərəfindən 2026-cı ilin aprelində verilən açıqlamada da Türkiyənin İstanbul Prosesi və davamlı həll istiqamətində diplomatik təşəbbüslərə əhəmiyyət verdiyi açıq şəkildə ortaya qoyulmuşdur.
Bu səbəbdən sözügedən inkişafı “Türkiyə artıq Rusiyaya qarşı müharibəyə qoşulur” kimi qiymətləndirmək də doğru deyil. Silah transferi ilə müharibənin birbaşa tərəfi olmaq arasında hüquqi, siyasi və strateji baxımdan mühüm fərq mövcuddur. Türkiyənin Ukraynaya verdiyi hərbi dəstəyin artması Ankaranın Rusiya ilə münasibətlərindən tamamilə imtina etdiyi anlamına gəlmir. Əksinə, Türkiyənin əsas yanaşması, zərurət yarandıqda Ukraynanın müdafiə qabiliyyətini dəstəkləməklə yanaşı, Moskva ilə diplomatik və iqtisadi kommunikasiya kanallarını açıq saxlamaq kimi görünür.
Eyni səbəbdən bu inkişafdan çıxış edərək “Rusiyanın məğlubiyyət prosesi qəti şəkildə başlayıb” nəticəsinə gəlmək də mümkün deyil. Müharibələrin nəticəsini tək bir silah sistemi və ya bir ölkənin qərarı müəyyən etmir. ATACMS və M270 kimi sistemlərin Ukraynanın əməliyyat qabiliyyətinə töhfə verməsi mümkündür, lakin müharibənin yekun nəticəsini müəyyən edəcək amillər daha geniş hərbi, iqtisadi, demoqrafik, diplomatik və siyasi sistemdən asılı olacaq. Bundan əlavə, Türkiyənin belə bir transferi Rusiya baxımından mühüm siyasi mesaj daşısa da, təkbaşına Moskvanın strateji məğlubiyyətinin göstəricisi kimi qəbul edilə bilməz.
Bu baxımdan mənim qiymətləndirməm belədir: Türkiyənin Ukrayna siyasətində yeni mərhələyə keçdiyini göstərən əlamətlər güclənməkdədir, lakin bu, Türkiyənin balans siyasətini tamamilə tərk etdiyi anlamına gəlmir. Ankaranın yanaşmasında daha aydın şəkildə “Ukraynanın müdafiə qabiliyyətinin dəstəklənməsi” istiqaməti ön plana çıxarkən, eyni zamanda diplomatik vasitəçilik və Rusiya ilə kommunikasiya kanallarının qorunması siyasəti də davam edir. Türkiyənin qarşıdakı dövrdə əsas strateji seçimi Ukraynanın təhlükəsizliyini dəstəkləmək ilə Rusiya ilə birbaşa qarşıdurmaya getmək arasındakı xətti idarə edə bilmək olacaq. Bu baxımdan sözügedən inkişaf Türkiyənin tərəf dəyişdirməsindən daha çox, balans siyasətinin daha çox təhlükəsizlikyönümlü və daha çevik şəkildə yenidən kalibrasiya edilməsi kimi qiymətləndirilə bilər”-deyə Mehmet Gökhan Özçubukçu bildirdi.
İradə SARIYEVA
