Məhərrəm Zülfüqarlı: “Pəhləvi anlamaq istəmir ki, o, Amerikanın marionetidir və onun bu cür kiçik bir tənqidi, yaxud kəskin çıxışı onun tamamilə siyahıdan silinməsinə gətirib çıxara bilər”
İranın son şahının oğlu, vəliəhd şahzadə Rza Pəhləvi ABŞ prezidentini Tehranla bağlı ziddiyyətli siqnallar göndərməyi dayandırmağa və rejimi devirmək işini başa çatdırmağa çağırıb. Politico-nun xəbərinə görə, şahzadə qeyd edib ki, ABŞ və İsrail iranlılar özlərini küçələrə çıxmaq üçün kifayət qədər güclü hiss edənə qədər İran hədəflərinə hücumları davam etdirməlidir.
Diplomatiyaya qarşı olmayan Pəhləvinin sözlərinə görə, Donald Trampın mülki infrastruktura hücum etmək və ya bütün İran sivilizasiyasını məhv etmək kimi vaxtaşırı səslənən təhdidləri, hətta danışıqlar taktikası kimi istifadə olunsa belə, faydasızdır. O, Amerika liderini ritorikası ilə İran xalqına qarışıq siqnallar göndərməkdə günahlandırıb.
Pəhləvi Trampa qarşı niyə belə cəsarətlənib?
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, İran məsələsi uzun müddətdir, gündəmdədir və bir tarixçi kimi də prosesləri mütamadi olaraq izləyir. “Universitetlərdə Azərbaycan tarixini tədris ediriksə proqramda Cənubi Azərbaycanın XIX əsrin əvvəllərindən bugünkü günə qədər olan tarixini də biz tədris edirik. Ona görə bu hadisələri biz hər il tələbələrlə müzakirə edirik və bu baxımdan indiki prosesdə İran şah rejiminin davamçısı hesab olunan şahın oğlunun, Pəhləvilər sülaləsinin nümayəndəsinin mövqeyini şərh etmək elə də çətin deyil. Birincisi, 1925-ci ilə qədər indiki İran deyilən dövləti Qacarlar sülaləsi idarə edib və son şah Əhməd şahı idi, onu da ingilislərin köməyi ilə deviriblər, Pəhləvilər çevriliş yolu ilə hakimiyyətə gəliblər. Onların yeritdiyi siyasət nəticəsində iki dəfə şah İrandan qaçıb. Biri 1941-1946-cı illər prosesində, ikincisi isə 1978-1979-cu il inqilablarında. İndi həmin o şah rejiminin qaçan şahının övladı yenə də marionet kimi qayıtmaq istəyir hakimiyyətə. Bu da mümkün olan şey deyil. Çünki mən İran tarixini tədris edən şəxs kimi deyirəm ki, İran əhalisi haqsızlığa qarşı mübarizədə möhkəmlənmiş bir əhalidir. Birincisi, əhalisinin 52 faizi türklərdən-Azərbaycan türklərindən ibarətdir. Digər türk xalqlarının da nümayəndələri var. Əhalisinin yarısından çoxu azərbaycanlılar olanlar heç zaman Azərbaycan sülaləsini, Qacarları hakimiyyətdən çevriliş yolu ilə yıxan fars şah rejimənə dəstək verməz. Bu bir. İkinci XXI əsrdir, insanlar, hər bir cəmiyyət inkişafa meyllidir və İran da normal, demokratik bir cəmiyyətin qurulmasını istəyir. Məsələn, Səttar Xan hərəkatı nə istəyirdi? Məşrütə hərəkatı konstitusialı monarxiya tərəfdarı idi. Söhbət 1905-1912-ci illərdən gedir. Konstitusiya ilə şahın hakimiyyətinin məhdudlaşdırılmasını istəyirdilər. Şeyx Məhəmməd Xiyabanı hərəkatı Demokrat Partiyasının rəhbəri kimi tam demokratik, bir azad dövlət yaradılmasını istəyirdi, “Azadistan” adlandırılırdı. Yəni XX əsrin əvvəlində bu ruhda olan insanlarına XXI əsrdə təzədən şah rejimini sırımaq mümkün deyil. Qaldı Trampla Pəhləvi rejiminin son nümayəndəsinin münasibətlərinə. Venesuelada prezidenti devirdikdən, daha doğrusu oğurladıqdan sonra belə bir rəy yaranmışdı ki, İrana da qarşı mübarizədə bunlar birinci şəxsi öldürəcəklər və ondan sonra xalq ayağa qalxacaq və bu rejimi devirəcək. Bu tamamilə yanlış fikir idi. Çünki Venesuela tamam başqa ölkədir, İran isə tamam başqa. Nəyə görə? Çünki İranda hakimiyyət bir nəfərə söykənməmişdi. Bu rejim İran İslam rejimində hər bir şəxsi əvəz edən bir iki-üç nəfər ehtiyata kadr var. Bu birincisi. İkincisi, bunlar belə hesab edirdilər ki, İrana bombalamaqla böhran yaranacaq, xalq ayağa qalxacaq. Tərsinə oldu. Yəni İran islam rejimindən narazı qüvvələr var. Bunu hamı bilir. Sadəcə olaraq Amerikanın və İsrailin səhv siyasəti rejimdən narazı olan qüvvələri pis vəziyyətə qoydu. Yəni normal halda bunlar hətta küçələrə çıxıb rejimə qarşı öz gücünü göstərə bilərdisə, bu bombardmandan sonra, xüsusilə də qız məktəbinin bombalanmasından sonra əhalidə xarici düşmənə qarşı nifrət daha da artdı və hətta rejimdən narazı olan qüvvələr də xalq ilə birləşərək yumruq kimi, öz vətənlərini müdafiə etməyə başladılar. Bu da faktiki olaraq rejiminin müdafiəsi demək idi. Yəni bu, Amerikanın səhf siyasəti idi. İndi isə Pəhləvi rejiminin son nümayəndəsi ona elə bil ki, qızıl məcməyə də hakimiyyətin gətiriləcəyinə inanmışdı və müxtəlif müsahibələr verirdi. Yaddan çıxarır ki, onun İrana qayıtması ümumiyyətlə mümkün deyil. Hətta zor gücünə qaytarılsa idi belə, onun hakimiyyətdə qalması mümkündür. Çünki İran əhalisi monarxiya rejimini artıq 1978-1979-cu nifrətlə ölkədən qovub. Pəhləvi indi ayılıb və Trampın səhv siyasəti nəticəsində planlarının pozulduğunu görüb və Amerika prezidentinin siyasətinə kəskin yox, yumşaq şəkildə tənqidi yanaşır. Yəni “bu cür etmək lazım deyildi. Bunu elə etmək lazım idi ki, əhali küçəyə çıxsın, öz narazılığını bildirsin”, yəni xarici qüvvələrə nifrəti artmasın. Bu mənada indi yumşaq tənqid gedir. Amma Pəhləvi anlamaq istəmir ki, o, Amerikanın marionetidir və onun bu cür kiçik bir tənqidi, yaxud kəskin çıxışı onun tamamilə siyahıdan silinməsinə gətirib çıxara bilər. Yəqin ki, belə də olacaq. Çünki ümumiyyətlə, Trampın özünün hakimiyyətdə qalması məsələsini sual altındadır. Amerikada payızda keçirilən seçkilərdə bu baş verərsə, onda yeni hakimiyyət, ümumiyyətlə, İranla bağlı siyasəti dəyişəcək və Pəhləvilər sülaləsi də necə tarixin arxivinə getmişdi, yenə də onu həmin arxivə qaytaracaqlar. Biz də bir azərbaycanlı kimi qonşu dövlətdə müharibənin tezliklə başa çatmasını, problemlərin danışıqlar yolu ilə həllini istəyirik...”
M.Zülfüqarlı hesab edir ki, devrilmiş və ölkədən qovulmuş şahın oğlunun niyyətləri və planları puç olduğu üçün ABŞ prezidentinə qarşı bu cür fikirlər işlədib. “Əslində o, elə bilir ki, bu cür gecikmiş fikirlöər səsləndirməklə İran xalqının rəğbətini qazana bilər, amma yanlış düşüncədədir. İran xalqı şah rejiminin yenidən dirilməsini qəbul etməz”.
İradə SARIYEVA
