Xaqani Cəfərli: "Terrorçuların edamı istənilən nəticəni verməyəcək"
İsrail parlamentinin 93 deputatı 7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS-ın İsrailə hücumunda iştirak edənlərə ölüm cəzası və açıq məhkəmə proseslərini nəzərdə tutan qanunun lehinə səs verdi. Heç bir deputat əleyhinə çıxmadı, 27 nəfər isə bitərəf qaldı və ya iştirak etmədi.
Martda terrorizm ittihamları ilə bağlı ölüm cəzasını nəzərdə tutan qanun artıq qəbul edilmişdi, lakin o, geriyə qüvvəyə malik deyildi, yəni 7 oktyabr hadisələrinə tətbiq edilə bilmirdi. Yeni qanun bu boşluğu dolduraraq, həmin hücumda iştirak etmiş ola biləcək şəxslərin retroaktiv təqibinə imkan yaradır.
Qanun layihəsi qeyri-adi olaraq həm hakim koalisiya, həm də müxalifət nümayəndələri tərəfindən birgə irəli sürülüb. Müxalifətçi həmmüəllif Yuliya Malinovskaya bildirib ki, İsrail dövləti ona zərər verənləri məsuliyyətə cəlb etməyi bacaran suveren dövlətdir və bu, bütün dünyanın görəcəyi tarixi sınaqların başlanğıcıdır.
Qanunu dəstəkləyən siyasətçilər Holokostun memarı Adolf Eynmannın 1962-ci ildəki məhkəməsi ilə müqayisə olunan tarixi proses keçirmək niyyətindədirlər. Eynmann İsrail tarixində mülki məhkəmə tərəfindən edam edilən yeganə şəxs olub.
İsrailin insan haqları təşkilatları isə qanuna etiraz edərək, həm ölüm hökmünün tətbiqi prinsipinə, həm də işgəncə altında alına biləcək etiraflara əsaslanan "görüntü məhkəmələri" riskinə qarşı çıxıblar.
7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS yaraqlıları İsrailin cənubunda əksəriyyəti mülki şəxs olan 1.200-dən çox insanı öldürdü və 251 nəfəri Qəzzaya əsir apardı. İsrailin Qəzzadakı cavab əməliyyatları isə, Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 72.740 nəfərdən çox insanın həlak olması ilə nəticələndi.
Yəni yeni qanunla İsrail hökuməti 3 ilə yaxındır işgəncələr altında saxladığı 1300-dən çox HƏMAS nümayəndəsini edam etmək istəyir. Bu baş tutsa son illərdə rast gəlinməyən kütləvi edam olacaq. Bu, insan haqlarına, humanizm prinsiplərinə nə qədər uyğundur? Bir qrupu hədəfə alaraq onlara görə xüsusi cəza qanunu tətbiq etmək beynəlxalq hüquqa nə qədər uyğundur?
İnsan haqları baxımından ölüm cəzası özü artıq beynəlxalq normalarla gərgin münasibətdədir. BMT bu cəzanın ləğvini tövsiyə edir, Avropa İnsan Haqları Konvensiyası isə onu qadağan edir. Retroaktiv qanun, yəni əməl baş verdikdən sonra qəbul edilən qanunun tətbiqi isə hüquqi dövlət prinsiplərinin ən ciddi pozuntularından biri hesab olunur. "Nullum crimen sine lege" - cinayət əməli törədiləndə qanunda nəzərdə tutulmayıbsa, sonradan cəzalandırmaq olmaz - beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərindən biridir.
Eyni zamanda İsrailin arqumentini də nəzərə almaq lazımdır. Dövlət müstəsna bir zorakılıq aktının - mülki əhaliyə qarşı soyqırım niyyətilə həyata keçirilmiş hücumun cavabsız qalmaması üçün hüquqi çərçivə yaradır. Nürnberq və Eynmann məhkəmələri də öz dövrünün hüquqi standartlarını aşan, lakin tarixi ədalət baxımından qəbul edilən proseslər idi.
Beynəlxalq hüquq baxımından bu qanunun ən zəif tərəfi retroaktivliyi və xüsusi bir qrupa, yəni yalnız 7 oktyabr iştirakçılarına tətbiq edilməsidir. Bu, hüquq bərabərliyi prinsipinə ziddir. İşgəncə altında alınan etirafların dəlil kimi istifadəsi isə həm Cenevrə Konvensiyasını, həm də İşgəncələrə Qarşı BMT Konvensiyasını pozur.
Nəticə etibarilə bu qanun hüquqi cəhətdən son dərəcə mübahisəlidir. Humanizm prinsipləri baxımından isə ölüm cəzasının özü, xüsusilə retroaktiv tətbiqi ciddi etik suallar doğurur. Lakin bu məsələdə "tamamilə haqlı" və "tamamilə haqsız" tərəf yoxdur, dərin bir ədalət, qisas və hüquq dövləti gərginliyi var.
Politoloq Xaqani Cəfərli İsrail parlamentinin terrorçulara ölüm cəzası tətbiq etməsinə dair qanunla bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İsrailin terrorçularla bağlı çox acı təcrübəsi var. Terrorçular həbs edilir və məhkum olunur, lakin bir müddət sonra hansısa danışıqlar çərçivəsində azadlığa çıxır və daha qanlı terror aktları törədirlər. İsrail bu labirintdən çıxmaq üçün terrorçuların edam edilməsini həll yolu kimi görür.
Bununla belə, politoloq edamların gözlənilən nəticəni verməyəcəyi qənaətindədir. O, keçən il ərəblərin doğulan oğlan uşaqlarına ən çox 7 oktyabr terrorunun təşkilatçısı Yəhya Sinvarın adını verdiyini xatırladaraq bildirib ki, belə bir mühitdə edamlarla terrorun kökünü kəsmək mümkün olmayacaq. Bir toplum Sinvar kimilərinin öldürüldükdən sonra cənnətə gedəcəyinə inanır və onun yolunu seçirsə, edam cəzası çəkindirici amil kimi işləməyəcək.
Xaqani Cəfərli həmçinin vurğulayıb ki, dövlətlər və toplumlar üçün təhlükəsizlik birinci dərəcəli məsələyə çevrildikdə, humanizm də daxil olmaqla, bütün digər dəyərlər arxa plana keçir. İsrail isə bu gün təhlükəsizliyi ən çox təhdid altında olan dövlətdir və belə şəraitdə humanizmə yer qalmır.
Akif NƏSİRLİ
