Məhəmməd Əsədullazadə: "Lukaşenko vəziyyəti bilərəkdən gərginləşdirməyə çalışır"
Belarus prezidenti Aleksadr Lukaşenko ABŞ ilə razılaşmaya açıq olduğunu, lakin görüşün "vassal-imperator" formatında baş tutmayacağını bildirib. Lukaşenko Zelenskini hədəf alaraq deyib ki, o, Trampın yanına pul-silah istəməyə getməyəcək. Vaşinqtona mesajı isə sadədir: "Bərabər şərtlərlə masaya oturaq".
Lukaşenkonun Trampa münasibətdə nümayiş etdirdiyi bu açıq və saymazyana üslub ilk baxışda təəccüblü görünə bilər. Lakin dərindən düşündükdə bunun arxasında ciddi siyasi hesablamalar dayandığı aydın olur.
Hər şeydən əvvəl, Lukaşenko artıq itirəcəyi çox şeyi olmayan bir liderdir. 2020-ci ildəki mübahisəli seçkilərdən sonra Qərb onu legitim prezident kimi tanımaqdan imtina etdi, üzərinə ağır sanksiyalar qoyuldu və beynəlxalq arenada demək olar ki, tam təcrid olundu. Paradoksal görünsə də, məhz bu təcrid ona müəyyən bir söz azadlığı verdi. Qərbin rəyindən, beynəlxalq reytinqlərdən və diplomatik nəzakət qaydalarından artıq asılı olmadığı üçün sözlərini ölçüb-biçməyə ehtiyac duymur. İtirəcəyi nüfuz artıq itirilib, buna görə də danışıq tərzi daha sərbəst, daha kəskin olur.
İkincisi və bəlkə də ən əsas amil arxasında Rusiyanın durmasıdır. 2020-ci ildə xalq kütlələri küçəyə çıxanda hakimiyyəti əlindən gedə biləcəyini hiss edən Lukaşenko Moskvaya sığındı və o gündən etibarən iki ölkə arasındakı asılılıq dramatik şəkildə dərinləşdi. Moskvanın hərbi, siyasi və iqtisadi dəstəyi olmadan Lukaşenko hakimiyyətdə bir gün belə qala bilməzdi. Bu dəstək ona Qərblə, o cümlədən ABŞ-la danışarkən bir növ "arxaya söykənmə" imkanı yaradır. Rusiya ilə olan ittifaq onu qoruyur, o isə bu qalxandan istifadə edərək, bəlkə də Kremilə xoş getsin dəyə Vaşinqtona qarşı iddialı bir dil işlədir.
Üçüncüsü, bu cür çıxışlar yalnız xarici auditoriyaya deyil, eyni zamanda daxili auditoriyaya da hesablanır. Lukaşenko öz xalqına, eləcə də postsovet məkanındakı müşahidəçilərə "mən böyük güclərin qarşısında baş əyməyən, öz mövqeyini qoruyan bir liderəm" mesajı verir. Bu, xüsusilə Qərbə qarşı şübhə ilə yanaşan, sovet nostaljisinə malik seçici kütlə üçün güclü bir siyasi kapital rolunu oynayır. Trampla bərabər şərtlərdən danışmaq, Zelenskini isə pul və silah diləyən biri kimi təsvir etmək, bu müqayisə daxili auditoriyada Lukaşenkonu güclü, Zelenskini isə aciz göstərən bir obrazdır.
Dördüncüsü, hazırki beynəlxalq mühit Lukaşenkoya belə bir çıxış üçün əlverişli şərait yaratdı. ABŞ-ın Ukrayna müharibəsindəki mövqeyinin dəyişməsi, Trampın Avropa müttəfiqləri ilə artan gərginliyi, İran böhranı və bir sıra digər regional problemlər Vaşinqtonun diqqətini tam mənada başqa istiqamətlərə yönəltdi. Belarus bu anda ABŞ üçün prioritet deyil. Lukaşenko da məhz bu boşluqdan bacarıqla istifadə edir - diqqət kənarındakı bir lider kimi daha rahat danışa bilir, çünki ciddi bir cavab gəlmə ehtimalı azdır.
Bütün bunları birlikdə dəyərləndirdikdə aydın olur ki, Lukaşenkonun "cəsarəti" əslində kortəbii deyil. Bu, tamamilə hesablanmış, çoxqatlı bir ritorik strategiyadır. O, bir tərəfdən Rusiya dayağına söykənir, digər tərəfdən Qərbin sanksiyaları ilə artıq tam izolyasiyaya düşmüş bir lider kimi əlavə itirəcəyi bir şey olmadığını bilir. Üstəlik daxili legitimlik problemi yaşayan bir lider üçün bu cür sərt xarici çıxışlar əvəzsiz bir kompensasiya vasitəsidir. Bu xaricdə güclü görünmək, içəridə zəif mövqeyi örtmək üçün klassik bir üsuldur.
Nəticə etibarilə Lukaşenkonun Trampa söylədiyi sözlər nə qədər cəsarətli görünsə də, arxasında güc deyil, məhz gücsüzlüyün doğurduğu bir azadlıq dayanır. İtirəcəyi az olanın dili həmişə daha kəskin olur.
Məsələyə münasibət bildirən politoloq Məhəmməd Əsədullazadə "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, son aylar ərzində ABŞ və Belarus arasında müəyyən ciddi dinamika var və tərəflər arasında münasibətlərin normallaşması, müqavilələrin bağlanması istiqamətində Vaşinqton səylər göstərir. Siyasi şərhçinin fikrincə, Lukaşenko Vaşinqtonun bu istəyindən çıxış edərək öz şərtlərini irəli sürür: "O, hesab edir ki, ABŞ-la bərabərhüquqlu razılaşmalar əldə etməlidir. Çünki Donald Tramp bir çox hallarda qarşı tərəfə yalnız öz şərtlərini diktə edir, özünü üstün tərəf kimi aparır. Ona görə də Belarus prezidenti qabaqdangəlmə taktikasına əl atır.
Həm də görünür, İranla bağlı ABŞ-ın siyasətinin müsbət olmadığı Lukaşenkonu müəyyən qədər cəsarətləndirir."
Ekspertin fikrincə, Zelenski məsələsinə gəldikdə isə Belarus prezidentinin son həftələrdə Ukrayna lideri barədə kəskin ritorikası diqqət çəkir: "Müəyyən kəşfiyyat məlumatlarına görə, yaxın zamanlarda Belarus ərazisindən Ukraynaya qarşı yeni bir cəbhə açıla bilər. Ona görə də Lukaşenko vəziyyəti bilərəkdən gərginləşdirməyə çalışır.
Hesab edirəm ki, Belarus ilə Amerika arasında münasibətlərin tezliklə normallaşacağı mümkün görünmür. Bu proses çətinliklə inkişaf edə bilər. Çünki Rusiyanın Belarusa çox ciddi təzyiqləri var. Lukaşenkonun dedikləri isə Vaşinqton tərəfindən o qədər də ciddiyə alınmır."
Akif NƏSİRLİ
