Abutalıb Səmədov: "Türkiyənin NATO üçün faydalı olduğunu zamanla hamı anladı"
İyul ayında İstanbulda keçiriləcək NATO zirvəsində Türkiyənin Ukrayna siyasətinə necə qiymət veriləcək? NATO faktiki olaraq Rusiya ilə qarşıdurma vəziyyətində olduğu halda, Türkiyənin Rusiya ilə müəyyən sahələrdə əməkdaşlıq etməsi alyans daxilində necə qarşılanır? NATO bu məsələyə hansı mövqedən yanaşa bilər?
Məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə danışan politoloq Abutalıb Səmədov bildirdi ki, Türkiyənin Rusiya-Ukrayna müharibəsində tutduğu mövqe NATO üzvləri tərəfindən narazılıqla qarşılanıb. O bildirdi ki, xüsusilə ilk dövrlərdə Türkiyənin Rusiyaya qarşı sanksiyalara qoşulmaması, Rusiya ilə normal münasibətlər saxlamağa çalışması NATO üzvləri arasında ciddi narazılıq yaratdı: "İlk növbədə ABŞ, Fransa və digərləri Türkiyənin daha kəskin mövqe tutmasını istəyirlər. Ancaq sonrakı dövrlərdə Türkiyənin bu cür mövqe tutmasının faydalı olduğunu anlayanlar da oldu. Bu imkan verdi ki, bir tərəfdən NATO üzvləri Ukraynanın yanında olsunlar, ona hər cür yardım göstərsinlər, digər tərəfdən NATO-nun üzvü olan Türkiyə Rusiya ilə normal münasibətlər saxlasın, diplomatik danışıqlar imkanını qorusun - yəni NATO bir tərəfdən müttəfiqinin yanında olur, digər tərəfdən isə Rusiya ilə diplomatik danışıqlar apara bildi. Üstəlik, Ukraynaya yerləşdirilə bilən yardım üçün təşkil olunan Ramştayn görüşlərində təkcə NATO üzvləri deyil, alyansa üzv olmayan ölkələr də aktiv şəkildə iştirak edirlər və Ukraynaya mümkün yardımı göstərirlər. Ukraynaya göstərilən yardımın əsas ağırlığını ABŞ öz üzərinə götürmüşdü. Əgər müharibənin ilk illərində - Tramp hakimiyyətə gələnə qədər edilən yardımları müqayisə etsən, ABŞ-nin təkbaşına göstərdiyi yardım Avropa Birliyinin bütövlükdə göstərdiyi yardıma bərabər idi. Düzdür, prezident Tramp bu rəqəmi tez-tez böyüdür və Amerikanın Avropa Birliyindən ən azı iki dəfə artıq yardım göstərdiyini dilə gətirir. Lakin reallıqda beynəlxalq qurumların verdiyi rəqəmlər ABŞ ilə Avropa Birliyinin yardımlarının bir-birinə yaxın olduğunu göstərir. Artıq Amerika Ukraynaya yardım göstərməkdən çəkilib. Tramp hakimiyyətə gəldikdən sonra bu yardımlar dayandırıldı. ABŞ yalnız Avropaya silah sataraq Ukraynaya dəstək verir, əgər buna dəstək demək olarsa. Bu isə Avropanın yükünü xeyli artırır və bu ağırlıq daha çox NATO-nun üzərinə düşür. Maraqlıdır ki, Ukraynaya silah verilməsindən danışarkən Tramp belə bəyanatlar verirdi ki, biz Ukraynaya yardım göstərmirik, Ukraynaya verilən silahları bizdən NATO alır və Ukraynaya verir. Yəni NATO-nun üzvü olan, alyansın əsas ölkəsi olan ABŞ "bizdən silahları NATO alır" deyərkən özünü bu birlikdən kənar tutur. Bundan belə çıxır ki, NATO yalnız Avropa dövlətlərindən və Kanadadan ibarətdir.
Əvvəllər Ramştayn danışıqlarında sədrlik edən və digər dövlətləri də özü arxasınca aparan ABŞ indi bu danışıqlarda demək olar ki, iştirak etmir, yaxud da onlayn qaydada qoşulur; bu da təbiidir ki, yardımların səviyyəsinə ciddi şəkildə təsir göstərir. Əgər müharibənin ilk illərində ABŞ-ın Ukraynaya yardımlarda aktiv şəkildə iştirak etdiyi dövrdə hər il 82 milyard dollar yardım ayrılırdısa və bunun təqribən yarısı hərbi xərclərə yönəldilirdisə, Tramp bu prosesdən çəkildikdən sonra yardımların səviyyəsi ciddi şəkildə azalıb. İndi 2026–2027-ci illər üçün Avropa Birliyi Ukraynaya 90 milyard dollar yardım nəzərdə tutub. Macarıstanın qoyduğu vetoya görə hələ bu barədə qərar qəbul etmək mümkün olmayıb. Eyni zamanda ayrı-ayrı Avropa ölkələri də imkanları daxilində Ukraynaya yardım göstərirlər. Ancaq yardımlar azalıb - ildə 82 milyard dollar yardım ayrılan dövrdə yalnız müharibənin birinci ilində Ukrayna uğurlara nail ola bilmişdi. 2023-cü ildən sonra isə Ukrayna cəbhədə irəliləyə bilmədi, bu da Rusiyanın mövqelərinin möhkəmlənməsinə gətirib çıxardı. Artıq danışıqların son mərhələsinə gəlinib, ABŞ Rusiya ilə əldə etdiyi "Ankara razılaşması"na əsasən prezident Zelenskiyə çox ciddi təzyiqlər göstərir və bunu Amerikanın dövlət katibi açıq şəkildə etiraf etdi. Zelenskinin "ABŞ bizi təhlükəsizlik qarşılığında güzəştlərə məcbur edir" bəyanatına cavab olaraq dövlət katibi açıq şəkildə bildirdi ki, əgər güzəştlər olmasa müqaviləni imzalamaq mümkün olmayacaq, müqavilə imzalanmasa isə müharibə bitməyəcək. Onda təhlükəsizlik zəmanətindən danışmağa belə dəyməz. Yəni təhlükəsizlik zəmanəti yalnız müharibə bitdikdən sonra verilə bilər. Müharibə isə sülh müqaviləsi imzalanarsa bitər. Bunun üçün də Ukrayna Donbasdan çıxmalıdır.
NATO-nun Türkiyədə keçiriləcək sammitində ola bilər ki, müəyyən dövlətlər Türkiyənin daha aktiv şəkildə Ukraynanın yanında olmasını istəsinlər. Amma Türkiyənin mövqeyi dəyişməyəcək, Ankara neytrallığını qoruyub saxlamağa çalışacaq. Çünki bu onun dövlət maraqlarına cavab verir və eyni zamanda artıq dünyanın əksər ölkələri də bu mövqeyin düzgün olduğunu qəbul ediblər. Bu səbəbdən Türkiyənin mövqeyini dəyişmək ehtimalı yoxdur, NATO dövlətlərinin dilə gətirəcəyi iradlar da o qədər ciddi qarşılanmayacaq. Çünki Ukrayna müharibəsinin mürəkkəb indiki duruma gəlməsinin əsas günahkarları NATO-nun aparıcı dövlətləridir, Ukraynanın NATO-ya qəbul olunacağına vəd verənlərdir. 2008-ci ildə hətta Ukraynaya hərəkət planı verməkdən imtina edən dövlətlərdir ki, onların da başında Fransa və Almaniya durur. Bu səbəbdən NATO ölkələrinin Türkiyəyə irad tutmaq haqqı yoxdur. Ukraynanın indiki vəziyyətə düşməsində günahkar ABŞ və Avropanın aparıcı dövlətləridir. Bu vəziyyətdən çıxış yollarını da onlar axtarmalıdırlar. ABŞ olmadan hərbi blok yaratmaq istəyən dövlətlər yanlış mövqe tuturlar, çünki Tramp əbədi deyil. Ona görə yeni çıxış yolları axtarmaqdansa münasibətləri qorumaq və Trampın prezidentlik müddətinin başa çatmasını gözləmək lazımdır. Münasibətlərin daha da kəskinləşməsinə yol vermək olmaz. Türkiyənin tutduğu düzgün yolu da əksər dövlətlər başa düşürlər və ona haqq qazandırırlar".
Akif NƏSİRLİ
