Ermənistan və İran arasında münasibətlər getdikcə gərgin bir mərhələyə daxil olur. İranın İrəvandakı səfiri Xəlil Şirqolaminin keçirdiyi mətbuat konfransında səsləndirdiyi fikirlər də bunu təsdiq edir. Onun sözlərnə görə, Ermənistan İrana qarşı düşmən münasibət göstərən qüvvələrin fəaliyyət mərkəzinə çevrilə bilər: “Tehranda belə təəssürat formalaşır ki, Ermənistan İrana qarşı yönəlmiş qüvvələrin fəaliyyət mərkəzinə çevrilir”.
Səfir vurğulayıb ki, bir çoxları İranda qeyri-sabitlik, eləcə də ölkənin destabilizasiyası və parçalanması məqsədilə separatçı qüvvələrin aktivləşməsini gözləyirdi. Onun fikrincə, belə bir hal baş verərsə, Ermənistan məğlublar sırasında olacaq. Şirqolami əlavə edib ki, bir qrup şəxs İrəvandakı səfirlik qarşısında ədəbsiz və təhqiredici ifadələrlə müşayiət olunan aksiyalar keçirir: “Biz dəfələrlə Ermənistandakı müvafiq qurumlara şikayətimizi bildirmişik. Lakin piket iştirakçıları cəzasız qalırlar. Ən çətin zamanlarda biz Ermənistan xalqı və hökumətinin yanında olmuşuq. Bunun nümunələri çoxdur. Bu gün biz çətin vəziyyətdəyik. İranın Ermənistandakı səfirliyi qarşısında baş verən hadisələr xalqımızın tarixi yaddaşında qalacaq”. Bununla yanaşı, səfir TRİPP layihəsindən də ölkəsinin narahatlığını ifadə edib : “ İran ABŞ-ın İslam Respublikasına qarşı mümkün hərəkətlərində “Tramp yolu”ndan istifadə edə biləcəyindən narahatdır”. Bu o fonda deyilib ki, ABŞ dövlət katibi Marko Rubio və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Vaşinqtonda “Tramp Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu”nun (TRIPP) icra çərçivəsinin bəyan etmək üçün görüşüblər. Bu sənəd Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin edilməsi üçün 8 avqust 2025-ci ildə Ağ Evdə qəbul edilmiş öhdəliklərin yerinə yetirilməsi istiqamətində atılan son addımdır. İran bundan çox narahatdır. Erməni parlamentində müxalifəti təmsil edən “Haystan” fraksiyasından olan deputat Artur Xaçatryan bildirib ki, Ermənistan ABŞ və İran arasındakı münaqişəyə cəlb olunur. Parlament üzvü ümid edir ki, İran məsələsi xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio arasında danışıqlar zamanı qaldırılmayıb, çünki bu cür müzakirələr İrəvan üçün son dərəcə çətin vəziyyət yarada və təhlükəli təhlükəsizlik problemləri yarada bilər. Xaçatryan xatırladıb ki, müstəqillik elan etdikdən bəri Ermənistan hakimiyyəti ABŞ, İran, Rusiya və Avropa Birliyi ilə işgüzar və dostluq münasibətləri qura bilib. Lakin indi vəziyyət “Tramp yolu” səbəbindən dəyişə bilər. Tehran bu layihəni təhlükə kimi görür və müəyyən bir məqamda Ermənistan özünü geosiyasi titanlar arasında qarşıdurmanın ortasında tapa bilər: “Biz həmişə Ermənistanın nə vaxtsa açıq bir seçimlə üzləşə biləcəyi barədə xəbərdarlıq etmişik və narahatlığımızı bildirmişik. Məsələn, İran tərəfinin “Tramp yolu” ilə bağlı çox ciddi narahatlıqları var; onlar inanırlar ki, tikinti adı altında ora üçüncü tərəflər yerləşdirilə bilər”.
Erməni politoloq Benjamin Matevosyan isə bildirir ki, Vaşinqton görüşü ilk növbədə İrana Ermənistanın Tehranın müttəfiqi olmadığı və sərhədin istənilən vaxt bağlana biləcəyi barədə bir siqnal oldu: “Tramp yolu” ilə bağlı çərçivə proqramı layihənin 74%-nin 49 il müddətinə ABŞ-a verildiyini göstərir, orada səhmlərin birləşdirilməsi və hətta hədiyyə edilməsi imkanının da nəzərdə tutulduğu məlumdur. Başqa sözlə, ABŞ layihənin 100%-ni götürə və sonra Ermənistanın 26%-ni ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri Tom Barrakın “dostlarına” hədiyyə edə bilər. Və Paşinyan hökumətinin buna qəti müqavimət göstərməsi ehtimalı azdır”. Matevosyan hesab edir ki, Ermənistan layihə çərçivəsində həm ərazi, həm də zərurət yarandıqda investisiya təmin edir. Politoloqun izah etdiyi kimi, bu o deməkdir ki, tikintinin böyük hissəsi Ermənistan tərəfindən maliyyələşdirilməlidir, lakin gəlirlərin 74%-i ABŞ-a gedir, Azərbaycan isə bütün bunlardan faydalanır: “Öz növbəsində, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev sərhəddəki gömrük məntəqələrində erməniləri görmək istəmirdi və birgə bəyannamə bu istəyi “xarici dildə” “büküb”: ön ofis və arxa ofis, burada ermənilər maneəsiz keçid alan azərbaycanlılarla ünsiyyət qurmayacaqlar. Bakı Zəngəzur dəhlizi kontekstində məhz buna israr edirdi. ABŞ sənədində bu terminin istifadəsi Paşinyanın sadəcə “vasitəçi” vasitəsilə Əliyevin tələblərini yerinə yetirdiyini təsdiqləyir. Əliyev burada da Paşinyandan istədiyini əldə etdi”. O, həmçinin qeyd edib ki, Ermənistan hökuməti bu sənədi 10 noyabr 2020-ci il tarixli bəyanatdan daha çox üstün tutub: “TRIPP layihəsi hazırkı formada 2022-ci il Praqa müqavilələrinin məntiqi davamıdır. “Ermənistanın suverenliyini xilas etmək” bəhanəsi ilə güzəştə gedən Paşinyan indi Ermənistanın özünü təslim edir və təslim olmasını parlaq rəngli “Qərb investisiyası” adı ilə bürüyür”. Matevosyan hesab edir ki, regionda baş verən hadisələri nəzərə alaraq bu sənədin imzalanma vaxtı təsadüfi deyil. Ekspert bütün bunların Ermənistanın İran əleyhinə koalisiyaya inteqrasiyasının məntiqinə uyğun olduğuna əminliyini bildirib. Bu baxımdan, o, xatırladır ki, ABŞ hazırda açıq şəkildə İran rejimini devirmək kursunu davam etdirir: “Tehranla işgüzar münasibətlər quran ölkələrə qarşı misli görünməmiş sanksiyalar tətbiq edir, Tramp etirazçıları hökumət binalarını ələ keçirməyə çağırır və İrana qarşı potensial hərbi zərbələri açıq şəkildə müzakirə etməklə regionu faktiki olaraq böyük müharibənin astanasına qoyur. Tehran buna cavab olaraq birbaşa bildirir ki, ABŞ-ın regionda hərbi bazalar kimi istənilən formada mövcudluğu, eləcə də İsrail qanuni hərbi hədəflərə çevriləcək. Və məhz bu anda, regionda havanın qırılma nöqtəsinə çatdığı anda Paşinyan amerikalıları Ermənistan-İran sərhədinə şəxsən gətirən sənəd imzalayır. Hazırkı hökumət, hesablaşma saatını gözləyərək regionun sabitliyinə və əsrlər boyu davam edən mehriban qonşuluq münasibətlərinə arxadan xəncər vuran “yatmış hücrələr”lə eyni ruhda hərəkət edir”. Politoloq xatırladıb ki, ABŞ okean qədər uzaqda olsa da, İran Ermənistanın əbədi qonşusu olaraq qalır. O qeyd edib ki, bu fundamental həqiqəti görməzdən gəlmək sadəcə səhv və ya səriştəsizlikdən daha çox şeydir: “Yeddi il yarım ərzində tarixin nəbzini dinləməyi öyrənə bilərdik. Bu gün gördüyümüz şey qəsdən, məqsədyönlü təxribatdır ki, bunun da qiyməti Ermənistanın təhlükəsizliyi və mövcudluğudur”. Matevosyan vurğulayıb ki, 14 yanvar tarixli bu sənədlə Ermənistan mahiyyət etibarilə öz suverenliyini 26 faizlə məhdudlaşdırmağa və Əliyevə istədiyini - sərhəddə və gömrükdə ermənilərin olmamasını verməyə hazır olduğunu bildirib: “Bu işdə hüquqi öhdəliklərin olmaması Paşinyan hökumətinə konstitusiyanı birbaşa pozmaqda ittihamlardan yayınmaq üçün yalnız bir hiylə ola bilər, halbuki praktikada Ermənistan regional qonşusuna və öz milli maraqlarına qarşı yönəlmiş başqasının geosiyasi ssenarisinin bir hissəsinə çevrilir. Vaşinqton görüşü ilk növbədə İrana Ermənistanın Tehranın müttəfiqi olmadığı və sərhədin istənilən an bağlana biləcəyi barədə bir siqnal kimi lazım idi”.
Tahir TAĞIYEV
