Ermənistanın Tehrandakı səfiri Qriqor Akopyanın TRIPP marşrutu ilə bağlı açıqlamaları sırf texniki nəqliyyat layihəsindən daha çox, regional geopolitikaya hesablanmış siyasi mesajlar toplusu kimi oxunmalıdır. Vaşinqtonda imzalanmış üçtərəfli razılaşmanın “dəhliz” anlayışından uzaq tutulması, suverenlik və ərazi bütövlüyü çərçivəsində təqdim edilməsi Ermənistanın həm daxili auditoriyaya, həm də İran və digər regional aktorlara yönəlmiş həssas balans siyasətindən xəbər verir.
Akopyanın vurğuladığı “maneəsiz tranzit” anlayışı faktiki olaraq Zəngəzur dəhlizi ətrafında formalaşmış mübahisəli diskursu neytrallaşdırmaq və alternativ terminologiya yaratmaq cəhdidir.
Səfirin Tehranın “həyati maraqlarının nəzərə alındığını” xüsusi qabartması təsadüfi deyil. İran üçün əsas həssas məqamlar - sərhədlərin dəyişməsi qorxusu, Türkiyə-Azərbaycan tandeminin güclənməsi və regionda kənarda qalmaq risqi TRIPP kontekstində yumşaldılmağa çalışılır. İranın Gürcüstan və Qara dəniz limanlarına çıxışı, eləcə də gələcəkdə İran-Naxçıvan dəmir yolu perspektivinin dilə gətirilməsi Tehrana ünvanlanmış açıq diplomatik siqnaldır: Ermənistan TRIPP-i İran əleyhinə deyil, İran üçün potensial imkan kimi təqdim edir. Bu yanaşma Tehranın layihəyə qarşı sərt mövqe tutmasının qarşısını almağa və onu ən azı neytral mövqedə saxlamağa hesablanıb.
Ermənistan və ABŞ-ın üçüncü tərəflərin layihəyə cəlbi məsələsində bərabər veto hüququna malik olması isə TRIPP-in real siyasi mahiyyətini açır. Bu mexanizm bir tərəfdən Ermənistanın suverenlik narahatlıqlarını yumşaltmağa xidmət edir, digər tərəfdən isə Vaşinqtonun layihə üzərində həlledici nəzarətini qoruyur. İran üçün bu, nəzəri baxımdan qapının tam bağlanmaması deməkdir, lakin praktikada ABŞ sanksiyaları və İran-ABŞ münasibətlərinin gərginliyi fonunda Tehranın TRIPP-ə tamhüquqlu şəkildə qoşulması olduqca çətin görünür. Bununla belə, səfirin ritorikası İranı layihədən qorxmamağa, hətta uzunmüddətli perspektivdə ondan faydalanma ehtimalını nəzərdən keçirməyə təşviq edir.
Bu mənzərədə Azərbaycan üçün TRIPP həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Layihə rəsmi olaraq Zəngəzur dəhlizinə alternativ kimi təqdim edilməsə də, beynəlxalq müstəvidə belə bir təəssürat formalaşdırmaq cəhdləri istisna deyil. Ermənistanın “Naxçıvan üçün yol var, dəhlizə ehtiyac yoxdur” arqumentini gücləndirməyə çalışması Azərbaycanın əsas strateji prioritetlərindən birinin siyasi çəkisini azaltmaq risqi yarada bilər. Digər tərəfdən, Ermənistanın “maneəsiz tranzit” prinsipini qəbul etməsi gələcək danışıqlarda Bakının bu anlayışı presedent kimi istifadə etməsinə imkan verir və ikili standartlara qarşı əlavə hüquqi-siyasi arqument yaradır.
TRIPP-in reallaşması regional nəqliyyat blokadalarının qismən də olsa aradan qalxmasına, Ermənistanın beynəlxalq tranzit öhdəlikləri altına girməsinə səbəb ola bilər. Bu isə dolayısı ilə Azərbaycanın maraqlarına da toxunur, çünki beynəlxalq aktorların iştirakı Ermənistanın tranzit davranışlarını daha proqnozlaşdırılan və məsuliyyətli edə bilər. Eyni zamanda, Ermənistanın Şimal-Cənub və Şərq-Qərb xətlərinin kəsişməsində “kilid” mövqeyinə yüksəlməsi regionda yeni siyasi alver imkanları yaradır ki, bu da Bakı üçün diqqətlə izlənməli risq faktorudur.
ABŞ-ın TRIPP vasitəsilə Cənubi Qafqazda fiziki infrastrukturla möhkəmlənməsi regiondakı güc balansını daha da mürəkkəbləşdirir. Bu, Rusiya və İranın reaksiyalarını sərtləşdirə, Azərbaycan üçün isə balanslaşdırılmış xarici siyasət yürütməyi daha həssas və çətin edə bilər. İran faktorunun qeyri-müəyyənliyi də qalmaqdadır: Tehran layihədən real fayda əldə edərsə, Azərbaycan üzərindən keçən marşrutların strateji əhəmiyyəti nisbətən azala bilər, əks halda isə İranın narahatlıqları regionda əlavə gərginlik yarada bilər.
Nəticə etibarilə, TRIPP marşrutu Ermənistanın regional izolyasiyadan çıxmaq və geosiyasi çəkisini artırmaq cəhdidir. Bu cəhd İranı sakitləşdirməyə, ABŞ-ın regiondakı rolunu gücləndirməyə və Zəngəzur dəhlizi ətrafındakı mübahisəli gündəliyi yumşaltmağa yönəlib. Azərbaycan üçün optimal yanaşma layihəyə açıq qarşı çıxmaq deyil, Zəngəzur dəhlizini ayrıca hüquqi və siyasi müstəvidə saxlamaq, “maneəsiz tranzit” prinsipini öz maraqları naminə çevik şəkildə istifadə etmək və regional aktorlarla, xüsusilə İranla koordinasiyalı siyasət yürütməkdən ibarətdir. Bu halda TRIPP Bakı üçün risq olmaqdan daha çox, düzgün idarə olunan halda yeni diplomatik alətə çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
