Ermənistanın Tehrandakı səfiri Qriqor Akopyanın TRIPP marşrutu və Vaşinqton razılaşması ilə bağlı açıqlamaları daha çox diplomatik balans yaratmağa yönəlmiş siyasi hekayə təsiri bağışlayır.
İddia edilir ki, bu layihənin hazırlanması zamanı İranın həyati maraqları nəzərə alınıb və Tehranla proses müxtəlif səviyyələrdə müzakirə olunub. Lakin mövcud reallıqlar göstərir ki, bu iddia tam və birmənalı şəkildə qəbul edilə bilməz.
Ermənistanın “dəhliz yox, suveren tranzit” yanaşması formal baxımdan İranın əsas qırmızı xətlərinə toxunmur. Tehran üçün əsas həssaslıq guya ekstraterritorial dəhlizlərin yaranmaması və regionda dövlətlərin suverenliyinin pozulmamasıdır. Bu mənada terminologiyanın diqqətlə seçilməsi İranı ilkin mərhələdə sakitləşdirə bilər. Eyni zamanda, İran-Ermənistan-Gürcüstan xətti üzərindən Qara dənizə çıxış perspektivi və Şimal-Cənub, Şərq-Qərb marşrutlarının birləşməsi ideyası da nəzəri olaraq İranın tranzit imkanlarını genişləndirə bilər. Regional blokadaların aradan qalxması, xüsusən Türkiyə-Azərbaycan mərkəzli marşrutlara alternativlərin yaranması da Tehranın maraqları ilə qismən uzlaşır.
Bununla yanaşı, “həyati maraqların nəzərə alınması” iddiası daha dərindən baxıldıqda ciddi suallar doğurur. TRIPP layihəsində ABŞ faktorunun ön plana çıxması İran üçün əsas strateji problemdir. Ermənistan-ABŞ birgə şirkətinin yaradılması, ABŞ-ın nəqliyyat, enerji və fiber-optik infrastrukturda iştirakı Tehranın sanksiya, təhlükəsizlik və kəşfiyyat risqləri ilə bağlı narahatlıqlarını artırır. İran indiyə qədər ABŞ-ın iştirak etdiyi regional layihələrə ehtiyatla yanaşıb və bu baxımdan TRIPP-in indiki formatı Tehranın uzunmüddətli etimadını təmin etmir.
İran üçün digər mühüm məsələ İran-Ermənistan sərhədinin və bu xəttin strateji rolunun zəifləməməsidir. TRIPP Ermənistanın cənubundan keçsə də, gələcəkdə Azərbaycanın, Türkiyənin və Rusiyanın maraqları ilə hansı formada balanslaşdırılacağı hələ də qeyri-müəyyəndir. Əgər bu marşrut zamanla İranı regional tranzitdən kənarda qoyan alternativlər yaratsa, bu artıq Tehranın həyati maraqlarına daban-dabana zidd olacaq. Səfirin vurğuladığı “veto hüququ” mexanizmi də İran üçün real təhlükəsizlik təminatı sayılmır. Çünki bu vetonun hüquqi zəmanətləri və gələcəkdə dəyişdirilməyəcəyinə dair aydın mexanizm yoxdur. Digər tərəfdən, İranla bağlı müsbət qərarlara ABŞ veto qoymaq hüququna malikdir və sözsüz ki, Vaşinqton bu hüququndan yeri gəldikcə ustifadə edəcək. Ermənistan rəhbərliyinin isə Trampın qərarına etraz etməyə cəsarəti çalmayacaq.
Bu şərtlər daxilində İranın TRIPP layihəsinə yanaşması ehtiyatlı və mərhələli olacaq. Tehran layihəni avtomatik şəkildə rədd etməyəcək, lakin onu ABŞ-ın dominant olduğu təşəbbüs kimi də qəbul etməyəcək. Qısa müddətdə İranın rəsmi ritorikada neytral mövqe tutması, suverenlik və tranzit prinsiplərinin qorunduğunu vurğulaması, praktiki baxımdan isə birbaşa tərəfdaşlığa getməməsi daha real görünür. Paralel olaraq Tehran İran-Azərbaycan-Rusiya, İran-Naxçıvan-Türkiyə və Şimal-Cənub dəhlizi kimi alternativ marşrutları gücləndirməklə öz tranzit rolunu sığortalamağa çalışacaq.
Əgər ABŞ-ın TRIPP-də rolu dərinləşərsə və layihə İranı faktiki olaraq kənarda qoyan mexanizmə çevrilərsə, Tehran daha sərt mövqeyə keçə, Ermənistan üzərində siyasi və iqtisadi rıçaqlardan istifadə edə və Rusiya ilə koordinasiyanı artıra bilər. Lakin ənənəvi İran davranış modeli göstərir ki, Tehran tələsmir, layihənin maliyyə dayanıqlığını, ABŞ siyasi iradəsinin davamlılığını və regiondakı güc balansını müşahidə etməyə üstünlük verir.
Nəticə etibarilə, TRIPP Ermənistanın iddia etdiyi kimi İranın həyati maraqlarını tam təmin edən layihə deyil. Bu, daha çox Tehranın narahatlıqlarını müvəqqəti yumşaltmağa hesablanmış diplomatik modeldir. İran isə bu layihəni qəbul etmək və ya rədd etmək arasında tələsmədən, paralel oyun quraraq və alternativlərini gücləndirərək mövqeyini qorumağa çalışacaq.
Akif NƏSİRLİ
