Cənubi Qafqaz regionunda uzun illər davam edən münaqişələr və geosiyasi rəqabət dövlətlər arasında mürəkkəb münasibətlər sistemi formalaşdırıb. Bu münasibətlərdə xüsusi diqqət çəkən məsələlərdən biri Ermənistan ilə İran arasındakı əlaqələrdir. Xüsusilə Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə və sonrakı illərdə bu iki ölkə arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq mövcud olub. Həmin dövrdə İran regionda balans siyasəti aparmağa çalışsa da, bir sıra hallarda Ermənistanla iqtisadi, logistika və kommunikasiya əlaqələrinin daha fəal olduğu müşahidə edilirdi. Bu əməkdaşlıq təkcə siyasi münasibətlərlə məhdudlaşmırdı, eyni zamanda enerji layihələri, ticarət əlaqələri və nəqliyyat marşrutları kimi sahələri də əhatə edirdi.
Uzun illər ərzində formalaşmış bu münasibətlər Ermənistan daxilində tez-tez strateji tərəfdaşlıq kimi təqdim olunurdu. Ermənistan siyasətçiləri İranı regionda mühüm tərəfdaş kimi xarakterizə edir, iki ölkə arasında sərhədin açıq qalmasının və iqtisadi əməkdaşlığın ölkə üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını vurğulayırdılar. Lakin İrana qarşı amansız savaşın 14-cü günü keçməsinə rəğmən Ermənistan bir siyasi-diplomatik dəstək bəyanatı belə gəlmədi. Ermənistanın İrana qarşı tutduğu bu mövqe açıq şəkildə tənqid oluna bilər və bu, diplomatik loyalizmin aşırı nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Ölkənin Tehranla uzun illər boyu strateji tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq yaratdığı halda, baş verən münaqişə zamanı hər hansı açıq dəstək verməməsi, rəsmi bəyanatlar səsləndirməməsi, telefon zəngi və ya diplomatik təşəbbüs göstərməməsi, sadəcə passiv və ehtiyatlı bir siyasətin təzahürüdür. Bu, həm regional, həm də beynəlxalq baxımdan bir sıra problemlərə işarə edir.
Əvvəla, strateji tərəfdaşlıq yalnız ritorik ifadələr və ya tarixdəki əməkdaşlıq faktları ilə ölçülə bilməz. Real tərəfdaşlıq açıq və konkret addımlar vasitəsilə təsdiqlənir. Əgər ölkə uzun müddət ərzində “strateji tərəfdaş” kimi təqdim olunsa da, böhran zamanı tamamilə neytral qalırsa, bu tərəfdaşlıq anlayışının effektivliyini sual altına alır. Belə vəziyyət həm tərəfdaş ölkədə etibarın zəifləməsinə, həm də beynəlxalq arenada Ermənistanın diplomatik nüfuzuna mənfi təsir göstərir.
İkincisi, bu mövqe daxili siyasətdə etibar məsələlərinə də təsir edir. Xarici siyasətdə ehtiyatlı və passiv davranmaq bəzən təhlükəsizliyi qorumaq baxımından başa düşülə bilər, amma uzunmüddətli tərəfdaşlıq çərçivəsində bu, loyal olmadığını düşündürə bilər. Xüsusilə İran kimi regional aktorla əlaqələrdə açıq dəstək verməmək, tərəfdaşlıq ritorikasını praktikada təsdiqləməmək, İrəvanın beynəlxalq etimad və nüfuzuna xələl gətirir.
Üçüncüsü, regional balans siyasəti baxımından da bu mövqe risklidir. Ermənistan üçün İranla münasibətlərin strateji əhəmiyyəti böyükdür. Enerji, ticarət və nəqliyyat əlaqələri, sərhəd təhlükəsizliyi və regional təsir imkanları uzun illər boyu əməkdaşlıq vasitəsilə qorunub saxlanılıb. Amma açıq dəstəyin olmaması və passiv davranış, İrəvanın ritorikası ilə real siyasətinin ziddiyyət təşkil etdiyini göstərir. Bu, həm diplomatik etibarlılığa xələl gətirir, həm də İranın gələcəkdə regiondakı mövqeyinə və Ermənistana münasibətinə təsir edə bilər.
Dördüncüsü, uzunmüddətli etibar məsələsi önə çıxır. Beynəlxalq münasibətlər dövlətlər adətən qarşılıqlı fayda və etimad üzərində qurulur. Əgər bir tərəfdaş böhran zamanı loyal və dəstək göstərmirsə, bu, digər tərəfdə şübhələr yaradır və gələcəkdə hər hansı əməkdaşlıq və ya strateji planlarda ehtiyatlı davranmağa səbəb olur. Beləliklə, Ermənistanın passiv mövqeyi yalnız cari böhran zamanı deyil, uzunmüddətli perspektivdə də tərəfdaşlıq etibarına ciddi təsir göstərə bilər.
Nəticə etibarilə, Ermənistanın bu mövqeyi həm strateji tərəfdaşlıq, həm regional nüfuz, həm də diplomatik etibarlılıq baxımından çox loyal, lakin həddindən artıq ehtiyatlı və praktiki baxımdan zəif siyasət kimi qiymətləndirilə bilər. Bu davranış həm tərəfdaş ölkələrdə, həm də beynəlxalq aləmdə Ermənistanın mövqeyinə şübhə yaradır və gələcəkdə diplomatik əlaqələrdə müəyyən risklər özündə ehtiva edir.
Akif NƏSİRLİ
