ABŞ dünyanın müxtəlf regionlarında hər anda başını qaldırmağa hazır olan, yaxud müstəqil siyasət yeridən, lakin daxildə narazılıq olan dövlətlərə demokratiyanı yaymaq, yaxud sübut olunmamağına baxmayaraq nüvə obyektlərinin məhv edilməsi bəhanəsi ilə təcavüz edərək ABŞ-ın dəstəyindən asılı olan elitanın hakimiyyətə gətirilməsini və həmin regionları nəzarət altında, özündən asılı vəziyyətdə saxlamağı, xüsusən də neftini, qazını istismar etməyi planlaşdırır. Halbuki demokratik rejimin qurulması ABŞ-ın beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq, regiona müdaxiləsi ilə deyil, beynəlxalq hüquq çərçivəsində, universal, çoxtərəfli əməkdaşlıq, möhkəm sülh və təhlükəsizliyi təmin etməkdə böyük səlahiyyətlərə malik olan BMT səviyyəsində həllini tapmalıdır.
Liviyanın daxili işlərinə müdaxiləsi və nəticələri ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinin mahiyyətinə bir daha aydınlıq gətirir. BMT Təhlükəsizlik Şurasında Liviya haqqında qətnamənin layihəsi Livan, Böyük Britaniya, Fransa və ABŞ tərəfindən irəli sürülmüşdür. Qətnamədə Liviya rəhbərliyinin qəddar rejimi, Liviya milli neft kompaniyasının və Mərkəzi bankın fəaliyyətinin dayandırılması, təcili atəşkəs edilməsi, beynəlxalq humanitar hüquq və insan hüquqları daxil olmaqla, beynəlxalq hüquq normalarına riayət edilməsi, mülki əhalinin müdafiəsi üçün zəruri tədbirlər görüləcəyi göstərilmişdi. Səsvermə zamanı Təhlükəsizlik Şurasının 15 üzvündən 10-u qətnamənin lehinə səs vermiş, 5 ölkə, o cümlədən Rusiya, Çin və Almaniya, Hindistan və Braziliya qətnaməni dəstəkləməmişdilər.Liviya hökuməti adından XİN başçısının müavini Xalid Kaim bildirdi ki, bu qətnamə ölkənin vahidliyini təhlükədə qoyur və liviyalıların bir-birini öldürməsinə səbəb olacaq, Fransa, Böyük Britaniya və ABŞ-ın məqsədi Liviyanı parçalamaqdır. NATO ilə bu qətnamə müzakirə edilərkən təşkilatın baş katibi Anders Foq Rasmussen bildirdi ki, əgər BMT Təhlükəsizlik Şurası qanuni olaraq NATO-nun müdaxiləsini lazım bilərsə, NATO Liviyanın mülki əhalisini tam müdafiə etməyə hazırdır. Beynəlxalq koalisiya Liviya əleyhinə hava hücumuna keçdi. NATO bildirmişdi ki, bombalama obyekti insanlar deyil, hərbi obyektlərdir. Lakin heç bir hərbi obyekt olmayan rayonlarda mülki əhalini bombaladılar. ABŞ Liviya müxalifətçilərini maliyyələşdirdi. Liviyada əməliyyatlar 2011-ci il 11 mart tarixdən başladı, həmin il oktyabrın 20-də Muəmmar Qəddafinin öldürülməsi ilə başa çatdı. Qəddafinin ölümündən sonra isə Liviya xalqı ABŞ-ın geosiyasi maraqlarının qurbanı oldu. Ölkədə iki tərəf - general Xəlifə Haftarın başçılıq etdiyi Liviya Milli Ordusu və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən tanınan Fayiz əs-Sərracın başçılıq etdiyi Milli Razılaşma Hökuməti arasında qarşıdurma yarandı. ABŞ çalışırdı ki, Xəlifə Haftarın əsasən terrorçulardan ibarət silahlı dəstəsi Liviyanın rəsmi hökumətini devirsin.
Hazırda Liviya rəsmi olaraq vahid və sabit dövlət kimi fəaliyyət göstərmir. Ölkədə siyasi parçalanma, iqtisadi çətinliklər və regional təsirlər davam edir. Liviya faktiki olaraq siyasi və hərbi parçalanmış vəziyyətdədir. Rəsmi olaraq suveren olsa da, faktiki idarəçilik iki əsas mərkəzə - baş qərargahı Tripoli olan Milli Razılaşma Hökuməti (BMT-nin tanıdığı hökumət) və şərqdə rəhbəri Xəlifə Haftar olan Şərqi Liviya və Liviya Milli Ordusu hissələrinə bölünüb. Bunlar arasında qarşıdurma mövcuddur. Qalan ərazilər isə silahlı qrupların təsiri altındadır.
Əsas məqsədi digər bölgələrdə olduğu kimi zəngin neft-qaz yataqlarının istismarına yönəldilmiş ABŞ Yaxın Şərq siyasətini İranda da bu istiqamətdə davam etdirməkdədir.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq
münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
