Son dövrlərdə Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr fonunda səslənən siyasi bəyanatlar beynəlxalq siyasətdə mühüm rol oynayır. Bu kontekstdə Donald Trump tərəfindən “İranda müharibə böyük ölçüdə başa çatıb” kimi səsləndirilən fikir müxtəlif siyasi və strateji məqsədlərlə izah olunur. Halbuki regionda gərginlik tam aradan qalxmayıb və İran hələ də müxtəlif istiqamətlərdə hərbi və siyasi fəaliyyətini davam etdirir. Bu ziddiyyətli mənzərə Trampın açıqlamasının arxasında duran motivləri və onun real təsir imkanlarını daha dərindən təhlil etməyi zərurət yaradır.
Beynəlxalq münasibətlərdə siyasi liderlərin bəyanatları təkcə mövcud vəziyyətin təsviri deyil, eyni zamanda müəyyən siyasi mesajların ötürülməsi üçün vasitə kimi istifadə olunur. Trampın müharibənin “demək olar ki, bitdiyini” deməsi ilk növbədə ABŞ və onun müttəfiqlərinin həyata keçirdiyi hərbi və siyasi tədbirlərin nəticə verdiyini göstərmək məqsədi daşıya bilər. Belə bir mövqe, əslində, Vaşinqtonun regiondakı siyasətinin uğurlu olduğu barədə ictimai rəy formalaşdırmağa yönəlmiş mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Bu cür açıqlamalar xüsusilə daxili auditoriyaya yönəldilir və hökumətin fəaliyyətinin effektivliyini nümayiş etdirmək məqsədi güdür.
Digər tərəfdən, bu cür bəyanatlar psixoloji və diplomatik təsir vasitəsi kimi də istifadə olunur. Müharibənin bitmək üzrə olduğu barədə açıqlama vermək qarşı tərəfə dolayı mesaj göndərmək deməkdir. Bu mesajın mahiyyəti ondan ibarət ola bilər ki, artıq əsas hərbi məqsədlər yerinə yetirilib və münaqişəni davam etdirməyin strateji mənası yoxdur. Bu isə müəyyən mənada qarşı tərəfi danışıqlara təşviq etmək və ya onun mövqeyini zəiflətmək üçün istifadə olunan siyasi taktika kimi də qiymətləndirilə bilər.
Bununla yanaşı, regiondakı real vəziyyət bu cür optimist bəyanatların tam şəkildə gerçəkliyi əks etdirmədiyini göstərir. İranın regionda müxtəlif vasitələrlə təsirini davam etdirməsi və gərginliyin tam aradan qalxmaması münaqişənin hələ də müəyyən mərhələdə davam etdiyini göstərir. Müasir münaqişələrin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar klassik müharibələrdən fərqli olaraq tez-tez “aşağı intensivlikli qarşıdurma” mərhələsinə keçir və rəsmi şəkildə bitmiş hesab olunsa belə, siyasi və hərbi gərginlik qalmaqda davam edir.
Bəzi ekspertlərin fikrincə, bu cür bəyanatlar beynəlxalq informasiya müharibəsinin bir hissəsi kimi də dəyərləndirilə bilər. Müasir geopolitik mühitdə informasiya və siyasi ritorika real hərbi əməliyyatlar qədər əhəmiyyətli rol oynayır. Liderlərin səsləndirdiyi fikirlər beynəlxalq ictimai rəyin formalaşmasına, müttəfiqlərin mövqeyinə və hətta qarşı tərəfin qərarlarına təsir edə bilir. Bu baxımdan Trampın açıqlaması yalnız hərbi vəziyyətin qiymətləndirilməsi deyil, həm də strateji kommunikasiya vasitəsi kimi başa düşülə bilər.
Trampın bu bəyanatının məqsədinə çatıb-çatmadığı isə bir neçə faktordan asılıdır. Əgər regionda gərginlik azalarsa, tərəflər arasında diplomatik dialoq güclənərsə və hərbi əməliyyatların miqyası azalarsa, bu halda belə açıqlamalar müəyyən mənada özünü doğrulda bilər. Lakin əksinə, qarşıdurma davam edərsə və tərəflər arasında yeni eskalasiya baş verərsə, bu cür bəyanatlar daha çox siyasi ritorika kimi qiymətləndiriləcək.
Nəticə etibarilə, Trampın “müharibə böyük ölçüdə başa çatıb” deməsi bir neçə məqsədə xidmət edə bilər: ABŞ siyasətinin uğurlu olduğunu göstərmək, daxili auditoriyaya siyasi mesaj vermək və qarşı tərəfə psixoloji təsir göstərmək. Lakin beynəlxalq siyasətdə bu cür açıqlamaların real nəticəsi yalnız hərbi və diplomatik proseslərin sonrakı inkişafından asılı olur. Buna görə də belə bəyanatlar çox vaxt siyasi strategiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilməli və regiondakı real vəziyyət kontekstində təhlil olunmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
